توجه : تمامی مطالب این سایت از سایت های دیگر جمع آوری شده است. در صورت مشاهده مطالب مغایر قوانین جمهوری اسلامی ایران یا عدم رضایت مدیر سایت مطالب کپی شده توسط ایدی موجود در بخش تماس با ما بالای سایت یا ساماندهی به ما اطلاع داده تا مطلب و سایت شما کاملا از لیست و سایت حذف شود. به امید ظهور مهدی (ع).

    آثار مختلف رونق تولید ملی در حوزه فرهنگی و اجتماعی

    1 بازدید

    آثار مختلف رونق تولید ملی در حوزه فرهنگی و اجتماعی را از سایت هاب گرام دریافت کنید.

    فرهنگ، موثرترین عامل تحقق رونق تولید ملی در شرایط امروز کشور

    فرهنگ، موثرترین عامل تحقق رونق تولید ملی در شرایط امروز کشور

    به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ به نقل از سبلان‌ما، ، میلاد محرمی فعال اقتصادی مشگین شهر در تازه ترین یادداشت خود به تبیین شعار سال و  اهمیت تحقق رونق تولید در تحقق تمدن نوین اسلامی پرداخت و نوشت: برای چندمین سال پیاپی، مقام معظم رهبری امسال نیز در نامگذاری سال 98 روی موضوع «تولید» تاکید کردند و «رونق تولید» را به عنوان شعار سال انتخاب کردند. این تاکید و تکرار مساله تولید، یک نگاه فنی و کارشناسانه است و از الگوی ایرانی و اسلامی پیشرفت ریشه می گیرد. در الگوی ایرانی و اسلامی پیشرفت، محور برنامه ریزی اقتصادی کشور، اقتصاد مقاومتی است و در اقتصاد مقاومتی تولید و رونق تولید به عنوان یکی از دو رکن اصلی شناخته می شود. رکن بعدی نیز مساله جهاد اقتصادی است.

    دلیل تاکید بر تولید

    اینکه تولید چرا تا این حد اهمیت می یابد به دلیل آثار اعجاب انگیزی است که تقویت تولید خواهد داشت. تقویت تولید باعث افزایش موجودی کالا در اقصاد می شود که از عوامل اصلی مهار کننده تورم است.

     هر چند تورم فعلی متاثر از عوامل دیگر مانند عدم مدیریت صحیح نقدینگی یا بی انظباطی مالی دولت نیز هست، آنچه به صورت پایدار تورم را کنترل می کند و حتی اگر به خوبی تقویت شود می تواند به کاهش قیمت ها بیانجامد، رونق تولید است.

    دلیل دیگر اهمیت تولید در اقتصاد مقاومتی، افزایش اشتغال، درآمد و رفاه مردم است. روی دیگر سکه تولید، اشتغال است و رونق تولید به نیروی کار بیشتر نیاز دارد و این یعنی کاهش بیکاری. نیروی کار جدید، کسب درآمد می کند و این درآمد جدید، علاوه بر افزایش رفاه، تقاضای موثری برای سایر بخش های اقتصادی ایجاد می کند.

    اثر دیگر رونق تولید بر بودجه است. یکی از شکنندگی های بودجه ریزی در ایران، وابستگی زیاد به درآمدهای نفتی است که از دو جهت باعث آسیب پذیری می شود؛ نخست آنکه تحت تحریم های نفتی گاهی نفت کمتری فروخته می شود و درآمدها کاهش می یابد و دیگری آنکه تحت تحریم های بانکی و ارزی، جابجا کردن ارز حاصل از فروش نفت، دشوار می شود. با تقویت تولید، درآمدهای مالیاتی دولت که جزء دوم درآمدهای آن است، بدون آنکه فشار مالیاتی اضافه شود و نرخ مالیاتی افزایش یابد تقویت می شود. از این جهت رونق تولید به رشد درآمدهای دولت و کاهش کسری بودجه و کاهش وابستگی به درآمد نفتی کمک می کند.

    اثر دیگر رونق تولید کاهش وابستگی به کالاهای خارجی است و از این جهت نیز شکنندگی اقتصاد نسبت به تحریم ها و شوک های بین المللی کاهش می یابد. لذا با تقویت این بخش کلیدی بخش بزرگی از مشکلات اقتصادی کشور مرتفع می شوند و اهداف اقتصادی انقلاب اسلامی که رفاه و استقلال و پیشرفت اقتصادی است، محقق می شوند و تاکید بر تولید کاملا به جا است.

    رونق تولید تنها راه بی اثر کردن تحریم

    اگر می خواهیم تحریم ها برای همیشه برداشته شوند، راه حل آن مذاکره نیست؛ بلکه باید کاری کنیم که تحریم ها بی اثر شوند.

    از مهمترین اثرات رونق تولیدملی، بی اثر شدن تحریم ها است و وابستگی ما را به فروش نفت خام و جابجایی ارز حاصل از آن کاهش می دهد و شاید از این ها مهم تر اینکه در گام دوم انقلاب، در شرف یک اتفاق تمدنی بزرگ هستیم و بناست که تمدن نوین اسلامی را بنیانگذاری کنیم و جلوه های آن در چشم مردم جهان بدرخشد.

    اقتصاد یکی از ارکان شکل گیری تمدن نوین اسلامی و گام دوم انقلاب

    ما در برنامه تمدن سازی سه رکن شامل فرهنگ، علم و اقتصاد داریم که هر سه رکن باید مورد توجه قرار گیرد. در گام چهل ساله اول، در حوزه علم و فرهنگ گام های خوبی برداشته ایم. اما در رکن سوم (اقتصاد) آنچنان که باید، به اهداف نرسیده ایم.

    در تولد تمدن نوین اسلامی به یک اقتصاد قوی نیازمندیم که در جهان با معیار تولید ملی شناخته می شود. اقتصادها را بر اساس ارزش افزوده و میزان تولیدی که دارند رتبه بندی می کنند و ما با 1640 میلیارد دلار تولید ملی بر اساس شاخص ppp (شاخص برابری قدرت خرید) در رتبه هجدهم هستیم. شاید در نسبت با بسیاری از کشورها این رتبه مناسب باشد اما برای یک جهش تمدنی جایگاه مناسبی نیست و حتما باید به زیر رتبه دهم دست یابیم. بنابراین رونق تولید ملی علاوه بر آنکه مسائل و مشکلات داخلی ما را حل می کند عنصر اساسی در اتفاق بزرگ تمدنی گام دوم انقلاب است.

    چگونگی رونق تولید ملی در شرایط امروز کشور

    خوشبختانه در کشور ایران همه آنچه برای رونق تولیدنیاز است وجود دارد. 6 عامل اصلی برای رونق تولیدمورد نیاز است:

    عامل اول رونق تولید، بازار است که ما با جمعیت 85 میلیون نفری، بازار داخلی مناسبی داریم و علاوه بر آن بازار صادراتی بزرگی در اختیار ما است که در گام اول پانزده کشور همسایه را با حدود 370 میلیون نفر جمعیت در برمی گیرد که در کنار بازار داخلی 450 میلیون نفر می شود. چنین بازاری ظرفیت جذب هر آنچه را که تولید کنیم دارد. بازارهای دورتر مانند بازارهای آفریقا و آمریکای لاتین و شرق آسیا و در ارتباط با محصولات دانش بنیان کشورهای اروپایی و غربی را نیز می توان لحاظ کرد.

    عامل دوم نیروی کار است، ایران با یک جمعیت بزرگ جوان و در سن کار، قابلیت بالایی در حوزه نیروی کار دارد. جمعیت آماده به کار ایران 33 میلیون نفر است که بخشی از آنها شاغل هستند، بخشی دانشجو و متاسفانه بخشی نیز بیکارند. البته باید روی ارتقای بهره وری نیروی کار در جهت رونق تولید ملی تمرکز شود.

    سومین عامل رونق تولید، سرمایه است. منظور از سرمایه، سرمایه مالی و نقدی است که در این بخش نیز وضعیت خوبی وجود دارد و در کشور حدود 1800 هزار میلیارد تومان نقدینگی داریم که البته این نقدینگی به دلیل مدیریت غلط و سرگردانی، باعث تورم شده است. با مهار و مدیریت صحیح این نقدینگی و هدایت آن به سمت تولید می توانیم آن را موتور محرک قوی برای رشد تولید قرار دهیم و در سال 98 باید به صورت جدی به آن توجه شود. نقدینگی سنگین موجود، کشور را آبستن یک تورم جدی کرده است در حالی که اگر به درستی مدیریت شود می تواند موتوری برای رونق تولید شود.

    عامل دیگر برای رونق تولید، مواد اولیه و منابع طبیعی است. سه ماده مهم در اقتصاد جهان وجود دارد که در هر سه مورد وضعیت ایران مناسب است. اولی نفت و گاز است که ایران در مجموع این دو بزرگترین ذخایر جهان را دارد. معادن، مورد بعدی است که جزو کشورهای غنی جهان هستیم و سومی محصولات کشاورزی است که به عنوان مواد اولیه تولید محسوب می شوند و از این نظر هم فرصت های قابل توجهی وجود دارد. در کنار اینها، ما دریا و اقلیم مناسب، زمین های گسترده، بارندگی نسبتا بالا و در صورت بهره برداری صحیح حجم آب مناسبی داریم.

    پنجمین عامل مورد نیاز برای تقویت تولید ملی، دانش، ایده و ابتکار است که این ها در حوزه تولید خود را به شکل فن آوری تولید نشان می دهند. در این بخش ها با بیش از 80 هزار استاد دانشگاه و 15 میلیون تحصیل کرده دانشگاهی و یک و نیم میلیون نفر نخبه علمی و مراکز متعدد علمی و دانشگاهی ظرفیت بالایی وجود دارد.

    تنها عاملی که مورد نیاز است و در آن ضعف داریم، مساله فرهنگ تولید است. فرهنگ تولید به عنوان یک خرده فرهنگ بسیار مهم اقتصادی، مانند چتری است بر پنج عامل دیگر که اگر نباشد آنها کنار هم قرار نمی گیرند.

     فرهنگ تولید یعنی از مسئولین ارشد تا مردم، همگی قلبشان برای تولید بتپد و هر کسی به این توجه داشته باشد که چگونه می تواند به رونق تولید کمک کند. مثلا یک خانم خانه دار توجه داشته باشد که با خرید کالای ایرانی می تواند به رونق تولیدملی کمک کند و یک مهندس با ارتقای کیفیت تولید، یک بازرگان با تاکید برصادرات به جای واردات، یک استاد دانشگاه با هدایت پژوهش ها به سمت تقویت تولید ملی و یک مدیر بانکی با پرداخت حداکثر تسهیلات به تولید کنندگان واقعی و... این وضعیت شامل حال همه نهادهای و افراد مسئول شامل رئیس جمهور، وزرا، مجلس، قوه قضائیه، نیروهای مسلح، حوزه علمیه و هر کسی که در ایران زندگی می کند، می شود. اگر این اتفاق افتاد، باقی عوامل -که سخت افزاری اند- همه در اختیار ما هستند و شاهد شکوفایی و رونق تولید ملی خواهیم بود

    مراکز دانشگاهی با تولید فکر و علم به رونق تولید کمک کنند. این کار مهم و اساسی را به‌هنگام و تا رسیدن به نتیجه دنبال نمایند. دولت نسبت به تولید برنامه مدون و همراه با عدالت در توزیع ثروت و امکانات به کسانی که علاقه ورود به عرصه تولید را دارند چه کارخانه‌های بزرگ و مادر  و چه کارگاه‌های کوچک و زود بازده، همه و همه باید وارد عرصه تولید شوند.

    یکایک کارخانه‌ها، مراکز اقتصای و حتی منازل هر ایرانی باید تبدیل به یک کارگاه کوچک زود بازده شود و بانک مرکزی رسالت خطیری در توزیع وام‌ها دارد. باید وام‌های ارزان قیمت در اختیار این طبقه قرار گیرد تا هم اشتغال‌زایی ایجاد شود و هم تولید رونق پیدا کند.صادرات هدف دوم این پروسه مدنظر دولت باشد. مناطق آزاد تجاری باید محل صادرات تولیدات داخلی شود.

    رسانه‌های جمعی و رسانه ملی و مراکز آموزشی مسؤولیت خطیری در فرهنگ‌سازی«رونق تولید» برعهده دارند. هر ایرانی باید به این نتیجه برسد که اگر تولید داخلی رونق پیدا کند برای جوان آنان اشتغال ایجاد خواهد شد. درآمدخواهد بود، صادرات کالاهای تولیدی آنان موجب کسب و کار و فعالیت بازار آنها خواهد شد و به جای واردات کالاهای بیگانه و فعال شدن بازارکار کشورهای بیگانه، چرخه خط تولید انواع کارخانه‌های کشور فعال می‌شود.

    «رونق تولید» راه‌حل برون رفت از مشکلات اقتصادی، عدم وابستگی به خارج، تکیه بر قدرت درون‌زای خود، پیشرفت کشور، رفع بیکاری و موجب شکست رکود اقتصادی و توطئه دشمنان می‌شود. گفتمان و یا نسخه«رونق تولید» نباید مورد غفلت قرار گیرد.

    غفلت از آن ممکن است کشور را به بیراهه و وابستگی سوق دهد و مشکلات مضاعف ایجاد نماید. هیچ کشوری و قدرت اقتصادی در جهان بدون تلاش و کوشش، تحمل سختی‌ها، همت بلند و اراده و اقدام مناسب به موفقیت دست نیافته است.

    باید با همه توان مانند دوران سخت حماسه و ایثار دفاع مقدس با همان روحیه فداکاری، ایثار با فکر و اندیشه انقلابی و جهادی، حضور جوانان غیور و انقلابی، با کار و تلاش عالمانه ، تدبیر، برنامه، فعالیت جدی و مضاعف برای رونق تولید انجام گیرد و با فرهنگ‌سازی در نهادینه‌سازی رونق تولید داخلی و صادرات آن، قدرت اقتصادی کشور را ارتقاء بخشیم.

    انتهای پیام/

    منبع مطلب : www.dana.ir

    مدیر محترم سایت www.dana.ir لطفا اعلامیه سیاه بالای سایت را مطالعه کنید.

    نقش فرهنگ ملی در تولید ملی

    نقش فرهنگ ملی در تولید ملی

    متن مقاله محمد علی تقوی راد مدرس دانشگاه با عنوان نقش فرهنگ ملی در تولید ملی که در اختیار خبرگزاری تسنیم قرار گرفته به شرح ذیل است:

    با عنایت به اهمیتی که شعار سال 91 «تولیدملی، حمایت از کار و سرمایه ایرانی» در رابطه با توسعه اقتصادی کشور و خنثی نمودن نقشه های استکبار جهانی دارد و با توجه به اینکه فرهنگ ملی کشورمان می-تواند در این رابطه نقش بسزایی ایفا نماید، لذا در این نوشتار سعی بر تبیین عوامل و عناصر فرهنگی مرتبط با «تولید ملی» رایج در بین مردم نموده و به راهکارهای تحقق آن پرداخته و در ادامه به آسیب شناسی و آفت های احتمالی  نیز اشاره شده است و پس از تبیین دیدگاههای حضرت امام خمینی (ره) و رهبر معظم انقلاب، با نتیجه گیری تحت عنوان «بایدها و نبایدها» خانمه می یابد.

    درآمد:
    امروزه نقش تولید و کار و کسب و بطور کلی موضوعات اقتصادی جایگاه ویژه ای در اداره امور کشورها پیدا کرده است؛ بطوری که در طول شبانه روز قسمت قابل توجهی از اخبار دنیا به رویداها و جریانهای اقتصادی اختصاص پیدا می کند و همچنین نقش مسائل اقتصادی در زندگی روزمره مردم آنچنان چشمگیر شده که قاطبه مردم در جوامع بشری تمام توجهشان به اینگونه موضوعات بوده تا جایی که بسیاری از مردم به خصوص در کشورهای غربی و کشورهایی با گرایش سوسیالیستی زندگی را جز فعالیتهای اقتصادی نمی دانند و بدین سان این نوع تلقی متاسفانه به کشورهای اسلامی نیز سرایت نموده و بطور خواسته یا ناخواسته مسئله اول این کشورها محسوب می گردد و گاهی اوقات حتی گوی سبقت را از ممالک غربی ربوده و تمام زندگی خود را غرق در کسب و کار و منفعت طلبی از هر راهی و به هر نحوی می نمایند و گویا از فرهنگ ملی و اسلامی خود جز نامی به همراه ندارند و آنچه برای آنها مطرح نیست موضوع حلال و حرام و جلب رضایت الهی می باشد و بدتر از آن اینکه برای این نوع زندگی خود به هر دلیل و برهانی متمسک می شوند تا بتوانند خود را راضی و طرف مقابل را متقاعد نمایند غافل از اینکه این نوع کسب و کار  و جلب منفعت از هر راه و به هر شکلی ناخواسته به تمام اجزاء زندگی رسوخ کرده و موجب می گردد تا اعمال و رفتارشان و به خصوص روابط خانوادگی و اجتماعی نیز در مسیر صرفا اقتصادی قرار گیرد و بتدریج افکار مادی گرایی به تمام شئون زندگی انسان سایه افکنده و زمان زیادی نمی گذرد که زندگی اشخاص به تمام معنا به دور از معنویت رقم می خورد، در حالیکه نام او مسلمان است و کم نیستند شهروندانی که غرق در زندگی اقتصادی با روح مادی گردیده اند و به ظاهری از اسلام بسنده نموده و دل خود را با شرکت در بعضی از آئین های مذهبی خوش می نمایند و از همان درآمد آنچنانی نیز برای هزینه های آن مراسم هزینه می نمایند.
    چنانچه این روند ادامه پیدا کند فاصله انسانها با جایگاه تکاملی خود زیاد شده و سرانجام نازیبایی در انتظار آنها خواهد بود؛ بنابراین باید ضمن تاکید بر اهمیت مسائل اقتصادی و نگاه ویژه بر دنیای کسب و کار لیکن نباید از عنصر فرهنگ دوشادوش موضوعات اقتصادی غافل شد در این صورت است که می توان امید به یک زندگی متعادل داشت و چنانچه مراقبت های لازم صورت گیرد و برنامه ریزی اصولی و حساب شده ای برای جامعه طراحی و اجراء گردد افق زندگی نیز به تاثیرپذیری از معنویت نزدیک شده و بالاخره بشریت از این گرداب سختی که در اقتصاد منهای فرهنگ گرفتار آمده نجات می یابد. و با توجه به اینکه کشورهای غربی در تمدن کنونی خود که حیات بدون معنویت یا زندگی صرفا اقتصادی می باشند دچار بحران شدید گردیده و در این سرگردانی، ارائه یک الگوی مناسب برای نجات بشریت جنبه حیاتی دارد لذا چنانچه ما بتوانیم در تحقق اهداف اقتصادی کشورمان  که همراه با فرهنگ انسانی – اسلامی می باشد موفق گردیم در این صورت الگوی مناسبی برای سایر کشورها به خصوص کشورهای اسلامی در حال توسعه خواهیم بود و بدین سان نقش موثری در این پیچ تاریخی حساس در نجات بشریت از سرگردانی در اقتصاد منهای معنویت خواهیم داشت و نقطه عطف تاریخ جهان خواهیم بود.
    اما طراحی سیستم اقتصادی بدون توجه به زیرساخت های انسانی و معنوی و به خصوص در کشور ما که هرگونه تحولی باید با توجه به فرهنگ غنی اسلام صورت گیرد از بدیهیات اولیه یک برنامه ریزی اصولی محسوب میگردد و با توجه به اینکه وضعیت کنونی در حال سقوط دنیای سرمایه داری که پس از شکست فاحش قطب عظیم سوسیالیسم و کمونیسم در حال رخ دادن استو اینکه هر دوی این حادثه بزرگ تاریخ بشریت جنبه انسانی داشته و به لحاظ بیگانگی آنها با معنویت و جنبه های دیگر فرهنگی بدین فرجام بد منتهی گردید لذا تجربه خوبی پیش روی ماست تا از تکرار آنچه آنها کرده اند خودداری نموده و بطور دقیق و جدی بر طراحی نظام اقتصادی همراه با فرهنگ خودی متکی باشیم که امام صادق (ع) فرمودند: هر کس عمل تجربه شده ای را تکرار کند پشیمان می گردد.(1)
    مولفه های فرهنگ ملی در رابطه با امور اقتصادی:
    برای تبیین مولفه های فرهنگ ملی ابتدا نیم نگاهی به تعریف فرهنگ و سپس تولید ملی داشته و آنگاه به بیان مولفه ها خواهیم پرداخت.
    تعریف فرهنگ:
    اصطلاح فرهنگ در نظر عموم مردم به مجموعه آداب و رسوم و افکار و عقاید و نحوه زندگی متداول گفته می شود لیکن در دایره المعارف فارسی، فرهنگ را راه و رسم زندگی یک جامعه می داند (2)
    علامه جعفری ضمن اذعان به مشکل بودن تعریف دقیق و جامع از فرهنگ پس از تحلیل و بررسی تعریف فرهنگ در دایره المعارف های بیش از بیست کشور بزرگ از پنج قاره دنیا می گوید فرهنگ عبارت است از:
    کیفیت یا شیوه بایسته و یا شایسته برای آن دسته از فعالیت های حیات مادی و معنوی انسانها که مستند به طرز تعقل سلیم و احساسات تصعید شده ی آنان در حیات معقول تکاملی باشد (3)
    فرهنگ ملی:
    با توجه به تعریف علمی و آکادمی فوق در تعریف فرهنگ ملی باید بگوییم آن دسته از رفتار، گفتار، افکار و عقاید مردمان یک محدوده جغرافیایی می باشد که در راستای حیات معقول و تکاملی جامعه صورت می گیرد.
    تولید ملی:
    از نظر علم اقتصاد تولید ملی عبارت است از:
    جمع ارزش کالاها و خدمات تولید شده در یک کشور در طول یکسال (سیدامیر سیاح – 91)
    و نیز گفته شده:
    آنچه که شهروندان یک کشور اعم از مقیم یا مهاجر برای آن کشور ارزش افزوده ایجاد می کنند که از فرمول زیر بدست می آید: (الیاس نادران -91)
    تولید ملی = استهلاک - ارزش افزوده
    اما به عبارت ساده تر می توان گفت تولید ملی شامل کالاها و خدماتی می شود که مراحل تولید و ساخت و فناوری آنها بدست مردم یک منطقه جغرافیایی صورت گرفته باشد.
    تعریف مولفه های فرهنگی:
    منظور، بخش ها و اجزایی از فرهنگ عمومی افراد جامعه است که در زندگی روزمره آنها نقش بسزایی دارد.
    تبیین مولفه های فرهنگی مرتبط با تولید ملی:
    1)پاکی محیط کار
    اعتقاد عمومی مردم ما این است که در محل کار باید به وظیفه اصلی خود بپردازیم و از فساد و گناه بدور باشیم و محیط تولید و خدمات را نباید با کارهای زشت و غیرمعمول آلوده کنیم و نیز معتقدند اعمال زشت و گناه آلود موجب کسادی بازار و بی خیر و برکتی خواهد شد و بر عکس آن هر قدر در محل کار و کسیب درستی و تقوا رعایت گردد موجب خیرات و رونق بازار خواهد شد.
    بر همین اساس در توصیه های تجار و پیشکسوتان بازار به فرزندان و کارکنان خود چنین کلماتی شنیده می شود:
    - چشم پاک باشید و به ناموس مردم نظر سوء نداشته باشید.
    - دست پاک باشید
    - با انصاف باشید
    - کم نفروشید و از مال کم نگذارید
    - هر چه می خواهید از خدا بخواهید
    - به برکت مال فکر کنید نه کثرت آن
    - هنگام وزن کردن، چرب تر بکشید
    در نهایت این اصطلاح معروف که «کاسب حبیب خداست» به وفور در بین کسبه ما رواج دارد که در واقع سخن پیامبر اکرم (ص) می باشد(4) که همراه با سخنانی دیگر از ایشان و امامان معصوم موجب گردید تا فرهنگی غنی و مملو از صفا و پاکی، امانت و صداقت در بین بازاریان ما رواج یابد و محیط کار و کسب محیطی پاک و پاکیزه باشد
    2)ارزش کار و تلاش
    در متون ادب فارسی و در ضرب المثل ها یا داستانهایی که در بین مردم مطرح است موارد فراوانی در اهمیت کوشش و تلاش در راه کسب و کار و تشویق به کار و جدیت در زندگی می یابیم که به بعضی از آنها که در بین مردم رواج بیشتری دارد اشاره می نماییم:
    - سحرخیز باش تا کامروا باشی
    - کار جوهر آدمی است
    - زکوشش به هر چیز خواهی رسید                    به هر چیز خواهی کما هی  رسید
    - تلاش برای تامین نیازهای اهل و عیال جهاد  در راه خداست (برگرفته از سخن امام صادق (ع)) (5)
    - بیان این قطعه از تاریخ که: پیامبر اسلام (ص) دست کارگر را بوسیده (6)
    - نابرده رنج گنج میسر نمی شود
    - برو کار می کن مگو چیست کار     که سرمایه جاودانی است کار
    - دیگران کاشتند ما خوردیم     ما بکاریم دیگران بخورند
    - کس نخارد پشت من     جز ناخن انگشت من
    - هر که طاووس خواهد جور هندوستان کشد
    این همه ضرب المثل های رایج در بین مردم حاکی از اهمیت تلاش و جدیت در راه تولید است که نتایج آن بهترین تولیدات و مناسب ترین کار و کسب ها در جامعه ایران باید باشد
    3)رفع نیازهای مردم (خدمت به خلق)
    نوع دوستی و توصیه به مهر و محبت از ویژگیهای فرهنگ ملی ماست که زبانزد خاص و عام است و نیز سفارشهای فراوانی که در فرهنگ عمومی و عرف جامعه ما درباره رسیدگی به امور یکدیگر و رفع حوایج و نیازمندیهای عمومی وجود دارد و همیشه یکی از سفارش های بزرگان به مردم و فرزندان خود درباره همین موضوع است که سعی کنید با تلاش و کوشش خود نیازمندیهای خلق الله را مرتفع کنید و بکوشید تا با کار و تولید شما بخشی از احتیاجات مسلمانان مرتفع و مشکلی از آنها حل شود که ضرب المثل های زیر از این جمله است:
    - تو نیکی می کن و در دجله انداز      که ایزد در بیابانت دهد باز
    - مردم عیال خدا هستند
    - صدها فرشته بر آن دست بوسه می زنند کز کار بسته خلق گره ای وا کند
    - یکی بدی ده تا می گیری
    - عبادت به جز خدمت خلق نیست به تسبیح و سجاده و دلق نیست
    - تا توانی دلی بدست آور   دل شکستن هنر نمی باشد
    گر چه در گذشته موضوع خدمت به خلق در تولیدات کشاورزی و باز نمودن مغازه و مانند اینها بوده است لیکن امروزه با توجه به توسعه نیازمندیهای مردم و خانواده ها در حد وسیع در ارتباط با صنعت و ارتباطات از یک طرف و تلاش استکبار جهانی در راستای ایجاد وابستگی کشور ما از طرف دیگر موجب گردید تا مولفه فرهنگی رفع نیازهای مردم به شکل امروزی خود در مصادیق جدید تجلی نماید که به موجب آن هر ایرانی باید تلاش و کوشش خود را در مسیر تولید بیشتر و عرضه کالا و خدمات در حد اعلاء و مرغوب بکار گیرد تا علاوه بر رفع حوایج هموطنان، موجبات قطع وابستگی از استعمارگران نیز فراهم گردد و کشور در راستای استقلال اقتصادی به استقلال فرهنگی نیز نایل آید.
    4)حق الناس
    یکی از نکات چشمگیر در فرهنگ ملی کشور ما، بحث رعایت حقوق مردم و اهمیت ویژه احقاق حق می باشد که پیوسته توسط ناصحان و بزرگترها به افراد جامعه و فرزندان و دوستان خود در قالب وصیت نامه یا توصیه و شعر یا ضرب المثل در عناوین گوناگون مثل رعایت حق همسایه ها، حق والدین، حق معلم صورت گرفته و از جمله آنها حقوق مربوط به کار و کسب و کارگر و مشتری و بیت المال می باشد که در این رابطه به امثال و حکم زیر می توان توجه نمود:
    - تا عرق کارگر خشک نشده باید حقوق او را داد
    - یک سوزن به خودت بزن           یک جوال دوز به دیگران
    - ببری مال مسلمان و چو مالت ببرند      بانگ و فریاد برآری که مسلمانی نیست
    - بترس از حق الناس
    5)اعتقاد به برکت
    بسیار می بینیم که هنگام معامله، طرفین یکدیگر را دعا می کنند و از خداوند برای همدیگر طلب خیر و برکت می کنند بطور مثال فروشنده می گوید: «خیرش را ببینی» و خریدار می گوید: «خدا برکت دهد». این گونه رفتار موجب می شود تا فضای کسب و کار به یک محیط امن و اخلاقی تبدیل گردد و بازار کاسبی نیز رونق گیرد.
    ضرب المثلهایی از قبیل «از تو حرکت از خدا برکت» یا توصیه های بزرگترها به کسبه نوپا مبنی بر اینکه «گران نفروشید و چشمتان به دنبال زیادی قیمت نباشد بلکه به برکت آن فکر کنید» و یا «چشمت به جبیب مردم نباشد بلکه از خدا برکت بخواهید» و مانند اینها همه حاکی از این است که برکت یک معنای افزونی معنوی و کارآیی و بهره وری کیفی از پول یا کالا می باشد که انسان به خصوص فروشنده باید آن را از خدا بخواهد. در «آیه 96 سوره اعراف» خداوند شرط بهره مندی از برکات را «رعایت تقوا» بیان می نماید.
    6)روزی رسان خداست
    ضرب المثل هایی در محیط اجتماعی و فضای کسب و کار جامعه ما رایج است که حاکی از این است که روزی انسان بدست خداست از این قبیل:
    «هر آنکس که دندان دهد نمان دهد» ؛ «رزاق دیگری است»؛ «مادر ندهد شیر به فرزند خویش»؛ «اگر خدا کفیل روزی است غصه چرا؟»
    بسیار می بینیم کارگران و کسبه را که هنگام شروع کار می گویند «الهی به امید تو»  یا با آیه شریفه «بسم الله الرحمن الرحیم» و یا خواندن «دعای نادعلی» کار خود را شروع می کنند.
    بزرگان و پیشکسوتان بازار به کسبه جوان و تازه کتار توصیه می نمایند که «حسادت نورزند» و یا «مشتری را از همکار خود نربایند» و یا «اگر در مقطعی خریدوفروش کساد می شود غصه نخورند زیرا روزی رسان خداست و او حکیم است و علیم است» و داستانهایی از فراز و نشیب های کسب و کار تعریف می کنند.
    این اعتقاد موجب می شود تا ناامنی روانی وارد فضای کسب و کار نشود و افراد به فکر تقلب و ربودن مشتری از دست یکدیگر و مانند اینها نشوند.
    7)رعایت انصاف
    مشتری مداری و رعایت حال خریدار را نمودن در ضرب المثل های زیر مشهود است:
    «یک سوزن به خودت بزن یک جوال دوز به دیگران»؛ «آدم خوش حساب شریک مال مردم است»؛ «از هر دست بدهی از همان دست می گیری»؛ «هر چه برای خود نمی پسندی برای دیگران مپسند»؛ «مو را در چشم دیگران می بینید، خار را در چشم خود نمی بیند»؛ «حق با توست اما انصاف بده».
    این ضرب المثل ها در بین مردم حاکی از این است که تولیدکنندگان و اصناف در تولید و توزیع رعایت عدالت و انصاف را بنمایند و از گران فروشی و سختگیری خودداری نمایند و به خصوص موقعیت فقرا و قشرهای کم-درآمد را ملاحظه نمایند و در حد مقدور با آنها مدارا نمایند.
    9)مذمت حرام خواری
    منظور از حرام خواری، بدست آوردن پول یا مالی است که حق دیگری در آن باشد و برخلاف عدالت بدست آید و موجب ظلم در حق کسی گردد.
    در فرهنگ عمومی مردم ما که نشات گرفته از فرهنگ غنی اسلام می باشد حساسیت عجیبی در رابطه با کسب های حرام و مذمت شدیدی از حرام خواری به صورت مبنایی و اصولی وجود دارد؛ برهمین اساس در کتابهای ادبی و تربیتی ضرب المثل ها و داستانهای فراوانی در ارتباط با اثرات منفی و مخرب مال حرام در زندگی انسان از انعقاد نطفه گرفته تا لحظه مرگ وجود دارد و خلاصه اینکه حرام خواری آنقدر زشت و بد و ناپسند محسوب می شود که چنانچه مردم متوجه شوند کسی اهل رعایت این موضوع نمی باشد از معامله با او و رفت وآمد خانوادگی با او و خوردن غذای او اجتناب می ورزند.
    در اینجا به لحاظ رعایت اختصار فقط به بیان تعدادی از ضرب المثل های رایج در جامعه اکتفاء می نماییم:
    «امان از حرام خواری»؛ «چومال مردم خوری، عاقبت نداری»؛ «بار کج به منزل نمی رسد»؛ «ببری مال مسلمان و چو مالت ببرند بانگ و فریاد برآری که مسلمانی نیست»؛ «بادآورده را باد می برد».
    10)امین مردم
    با نیم نگاهی عمیق به روابط کارگر و کارفرما یا شاگردان و مغازه داران و نیز دقت به نوع ارتباط توده مردم با کسبه محل زندگی به موارد زیر پی می بریم:
    «مردم به کارفرما و کسبه محل اعتماد دارند»؛ «مردم با اهل کسب و کار مشورت می نمایند»؛ «در مجالس و محافل از اهل کسب و کار استقبال می نمایند»؛ «اهل کسب و کار امین و رازدار مردم هستند»؛ «تا قبل از اینکه بانک وارد چرخه زندگی مردم شود کسبه و صاحبان تولید امانت دار  پولها و دارایی های مردم بودند».
    و در یک کلام عموم مردم به معنای واقعی «کاسب را حبیب خدا می دانند» و این نمونه از فرهنگ را بر سر بازار قدیم شهرری دیده ایم که نوشته: «التاجرالامین الصدوق یحشر یوم القیامه مع الشهداء» پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «تاجر امین و راستگو در قیامت همراه شهداء محشور می گردد».     میزان الحکمه ج 1 ص 528
    11)خرده فرهنگ ها
    آنچه تاکنون گفته شد فرهنگ غالب فضای کسب و تولید جامعه ما بود؛ لیکن رفتارها و گفتارهایی نیز کم و بیش در محیط های کاری ما رایج است که اگر چه ممکن است جنبه همگانی نداشته باشد لیکن به خوبی به چشم می آید و برای ارتقاءبخشی به تولید ملی می تواند نقش بسزایی داشته باشد که عبارتند از:
    الف)نظافت محیط کار
    از قدیم الایام به یاد داریم که کسبه و صاحبان صنایع مقابل مغازه و محل کار خود را جارو می کردند و آب می پاشیدند و به پاگیزگی محل کسب و کار مقید بودند و آن را نشانه ایمان می دانند.
    ب)آراستگی
    بسیاری از مغازه داران به آراستگی ظاهر خود و چیدمان اجناس و زیبا جلوه دادن تولید خود اهمیت می دهند بطوریکه لباس مخصوص مثل روپوش مناسب می پوشند و نحوه آراستگی محل کار را به شاگردان خود نیز می-آموزند.
    ج)احترام به مشتری
    تکریم و نکوداشت امری طرفینی بین مشتری و فروشنده می باشد؛ لیکن کسبه و صاحبان صنایع در این رابطه از سطع بالاتری برخوردار هستند و اقدام بیشتری می نمایند بطوریکه گاهی اوقات با پذیرایی از مشتری نیز همراه است و حداقل آن تعارف به مشتری می باشد.
    چ) پاسخ مثبت به سائلین
    به طور معمول در طول روز بعضی از افراد به محل کسب و کار مراجعه می نمایند که سوال یا مشورت یا خواسته ای دارند که در این رابطه فرهنگ رایج این است که با روی خوش روبرو می شوند و غالبا درخواست آنها اگر حتی جنبه مادی داشته باشد مرتفع می شود.
    ح) به روز بودن
    تجار و تولیدکنندگان و نیز کسبه و بازاریان از جمله اقشاری هستند که اطلاعات آنان همیشه نو و جدید بوده و پیوسته به دنبال اخبار و موضوعات روز هستند. به خصوص در زمینه مسائل اجتماعی و سیاسی، بازار یکی از محل های انتشار اینگونه اخبار بوده و بازاریان خود در جریانهای سیاسی - اجتماعی پیوسته فعال بوده اند چنانچه نقش بازارهای بزرگ تهران، تبریز، اصفهان، مشهد و شیراز و سایر شهرها را در جریان تحریم تنباکو، مشروطیت و انقلاب اسلامی نمی توان نادیده گرفت که این خود رمز پیوستگی ملی بازار با جامعه اسلامی ماست. و با توجه به اینکه نقش توطئه های اقتصادی ضدانقلاب امروزه شدیدتر شده لذا چنانچه این فرهنگ در بازاریان تقویت گردد نقشه های استکبار جهانی نقش بر آب خواهد شد.
    خ) محل کار و کسیب توام با معنویت
    با مشاهده دقیق تر به محل های تولید و کسب و کار به نشانه ای دیگر بر می خوریم و آن دست نوشته ها یا قطعه-های چاپی از آیات قرآن مثل «ان یکاد»، «چهار قل» یا احادیثی از پیامبر اکرم(ص) و ائمه معصومین که در رایطه با مسائل اخلاقی و کسب و کار در داخل مغازه ها نصب گردیده است و موجب می شود تا مشتری و فروشنده در یک فضای اخلاقی و معنوی به انجام معامله بپردازند.
    چگونه فرهنگ ملی را پایدار کنیم؟
    با توجه به مولفه های فرهنگ ملی در ارتباط با تولید ملی که بیان آن گذشت از آنجا که فرهنگ به خودی خود تحقق نمی یابد به خصوص کشور ما که مورد هجوم فرهنگی بیگانگان از خارج و گاهی از داخل نیز می باشد بنابراین باید تلاش ویژه ای صورت گیرد تا ضمن جلوگیری از فراموش شدن فرهنگ خودی به تقویت و تحقق بیشتر و عمیق تر از آن در سطح جامعه بپردازیم.
    راهکارهای تحقق فرهنگ ملی در محیط کسب و کار
    1)با توجه به نقش رسانه ملی که امروزه تقریبا در اکثر کارگاهها و مغازه ها حضور دارد می تواند با تهیه برنامه-هایی ویژه بر نقش خود در تحقق فرهنگ ملی بیافزاید.
    2)تشکیل جلسات و کلاس های تقویت بینش فرهنگی کارکنان مراکز تولید و توزیع به سبک ضمن خدمت کارکنان ادارات
    3)رعایت معماری اسلامی و سنتی در ساخت اماکن تولیدی و توزیعی
    4)توزیع هفتگی تراکت های فرهنگی
    5)تشویق کارکنانی که رعایت مبانی فرهنگ ملی را می نمایند.
    6)بازرسی پیوسته از اماکن مربوط و تذکر خیرخواهانه به کسانی که مسائل فرهنگ ملی را رعایت نمی کنند.
    اثرات رعایت فرهنگ ملی بر تولید ملی
    چنانچه مولفه های فرهنگی در سطح کارکنان تولید و توزیع نهادینه گردد شاهد نتایج زیر خواهیم بود:
    1)محیط کار و کسب به یک فضای معنوی و اخلاقی تبدیل می شود
    2)محیط کسب و کار شوق انگیز و پرشور و نشاط می گردد
    3)رضایت مندی مشتری و فروشنده هر دو حاصل می گردد
    4) امنیت خرید و فروش حاصل می شود
    5) کالای مرغوب تولید می شود
    6)قیمت گذاری توام با انصاف خواهد بود
    7) تلاش و جدیت ارزش پیدا می کند.
    8) مصرف کننده به فروشنده و تولیدکننده اعتماد دارد و او را امین خود می داند
    9) رونق تعاون همکاری و برکات ناشی از آن و رونق بازار و زندگی مردم
    آسیب شناسی فرهنگ ملی مرتبط با تولید ملی:
    یکم: عوامل آسیب زا

    1) مهمترین عامل آسیب زا مربوط به خود انسانها می شود که از درون آنها نشات می گیرد و آن خواهشهای نفسانی و گرایشات مادی می باشد که چنانچه رشد کند به رذایل اخلاقی مثل حرص و طمع و افزون خواهی تبدیل شده و به صورت دهها رفتار زشت و اعمال روزانه انسانها بروز می کند. و از جمله در رفتار تولیدی و ارتباط بین عناصر سیستم اقتصادی اثرات بسیار بدی خواهد داشت که گاه به فجایع انسانی ختم می شود که نمونه های فراوانی را در سطح جهان روزانه می بینیم یا در رسانه ها ملاحظه می کنیم.
    اینجاست که نقش تربیت و عوامل ایمانی و اخلاقی به خوبی احساس می گردد زیرا انسانهای مومن و با ادب از اینگونه رفتارها تبری می جویند.
    2)با توجه به اینکه کشور ما با تمام وجود مقابل زیاده خواهی استکبار جهانی ایستاده است بنابراین طبیعی است که پیوسته شاهد توطئه ها و مبازررات آنها علیه خود باشیم که یکی از این توطئه ها اختلال در سیستم اقتصادی کشورمان می باشد که به اشکال مختلف تاکنون بروز کرده است و از جمله آنها تحریم های گسترده ای که در سطح جهانی علیه ما اعمال نموده اند تا حدی که تبدیل به یک جنگ اقتصادی گردیده است.
    این تلاش گسنرده استکبار جهانی که با خواست ضدانقلاب داخلی نیز توام گردیده به اشکال مختلف در سیستم اقتصادی کشور بروز کرده و موجب می گردد تا افراد زیادی را در داخل سیستم اقتصادی به سوء استفاده از شرایط تحریمی ترغیب نماید و در نتیجه فشار مضاعف به اقشار گوناگون و اکثریت مردم جامعه وارد آید.
    3)خیلی از مواقع خود انسان بطور عمدی قصد انجام کاری را ندارد، اما شرایط اجتماعی یا ضرورت های کاذب زندگی انسان را وادار به کارهایی می کند که در غیر آن شرایط، مرتکب آنها نمی شود.
    در زمینه مسائل سوء اقتصادی مثل گران فروشی، حیله گری، کلاهبرداری و از این قبیل گاهی اوقات به دلیل عرف شدن در سطح بازار یا بالا رفتن سطح زندگی یا فشار خانوادگی و چشم هم چشمی که اتفاق می افتد موجب می شود افراد ضعیف الایمان و سست اراده به کام فشارهای اقتصادی بیافتند و متاسفانه برای کارهای خود توجیه های ظاهراٌ  خوبی هم می تراشند.
    دوم: آفت ها
    چنانچه عوامل آسیب زا کنترل نشود و هر یک از آنها بر هر شخصی سایه افکند موجب انحراف او از مولفه های فرهنگی در بُعد اقتصادی خواهد شد و در نتیجه آفت های گوناگون برحسب نوع کسب و تولید در رفتار او خودنمایی خواهد کرد این آفت ها عبارتند از:
    1) زیاده خواهی
    کثرت طلبی و افزون خواهی از جمله مواردی است که طبع آدمی خواهان آن است لیکن ماموریت ادیان و از جمله اهداف تربیت، کنترل آن است تا در راستای رشد و کمال آدمی قرار گیرد و چنانچه رها گردد و تحت کنترل قرار نگیرد حدی بر آن نیست تا جایی که اگر همه دنیا را بدست آورد باز هم سیر نخواهد شد.
    در جریان امور اقتصادی انسان هایی یافت می شوند که این صفت در آنها کنترل نشده و یک حالت افزون طلبی در آنها بوجود می آید که پیوسته بدنبال ثروت اندوزی و کثرت طلبی هستند و در این رابطه به هیچکس رحمی نمی کنند و فقط به فکر منافع خود و افزودن ثروت خود می باشند البته شکی نیست که کسب ثروت و درآمدزایی از راه قانونی و حلال نه تنها مورد مذمت نمی باشد بلکه مورد تاکید نیز می باشد لیکن آنچه مهم است مطابق حق عمل کردن و با انصاف بودن و از ظلم کردن به مردم خودداری نمودن است.
    در تفسیر نمونه بر مبنای فرهنگ اسلامی شرایط کسب را این چنین بیان می  نماید: (7)
    موجب فساد در جامعه نشود
    موجب فراموش شدن ارزشهای انسانی نگردد
    سبب فراموشی آخرت نشود
    وسیله نیکی کردن به همگان باشد
    صاحب آن از دنیا بهره مناسب ببرد
    موجب تاثر نگردد
    سبب تفاخر نباشد
    حقوق الهی آن پرداخت گردد
    وسیله ای برای تحقیر دیگران نباشد
    وسیله ای باشد برای پرکردن خلاءهای جامعه
    موجب مرهم نهادن بر زخم های جانکاه نیازمندان باشد.
    بدین ترتیب چنانچه شاغلین بخش تولید و توزیع نکات فوق را رعایت کنند علاوه بر رونق روزافزون تولید و خدمت به خلق و افزودن بر ثروت خود، در چشم مردم نیز محترم خواهند بود حتی اگر بسیار هم ثروتمند گردند و در غیراینصورت نه تنها از ثواب الهی خدمت به خلق محروم خواهند گردید بلکه در منظر عمومی مردم مورد تنفر واقع خواهند شد که نمونه آن را امروز در آمریکا و دنیای غرب مشاهده می کنیم تا جایی که این نفرت و انزجار تبدیل به یک موج وسیع اعتراضی یعنی جنبش 99 درصدی علیه آنان گردیده است.
    سران و حاکمان غرب باید بدانند برای برون رفت از این چالش بزرگ راه حلی جزء اصلاح زیر بناهای ضدانسانی مبانی اقتصادی آنها نیست (دقت کنید)
    2) رباخواری
    در فرهنگ عمومی جامعه ما یکی از مظاهر زباده خواهی افراطی و بی معنی عمل رباخواری می باشد که پیوسته از آن به زشتی و عملی بی رحمانه یاد می شود و این نوع موضع گیری ریشه در اعتقادات اسلامی مردم ما دارد زیرا در کتاب آسمانی قرآن کریم «رباخواری را در حکم جنگ با خدا بیان نموده» (8) و در روایات اسلامی «آن را عملی بسیار زشت و بدتر از زنا دانسته است» (9)
    با توجه به اینکه منظور از رباخواری این است که پول رایج کشور به جای اینکه در جریان تولید و توزیع گردش نماید در دست افراد بدون انجام معامله ای با دریافت اضافه وجه دست به دست گردد
    اینجاست که با کمی تامل می توان تصور نمود که چنانچه اینگونه اعمال در جریان اقتصادی کشور رواج پیدا کند چه آفت عظیمی به جان اقتصاد خواهد افتاد و در این صورت رونق کسب و تولید به خصوص در اقشار کم درآمد به کسادی خواهد گرایید و بر قدرت و ثروت و نفوذ سرمایه داران آنچنان افزوده خواهد شد که هیچکس را یارای برخورد با آنان نخواهد بود.
    از مجموع چندین آیه در قرآن کریم و صدها روایت در منابع اسلامی پیامدهای اقتصادی – اجتماعی این عمل زشت را می توان به اختصار چنین بیان نمود: (10)
    1)تعادل اقتصادی را به هم می زند و ثروتها را در یک قطب جمع می کند
    2)موجب شکاف طبقاتی در حد شدید آن می شود.
    3)عواطف و پیوندهای انسان را سست می کند و بذر کینه و دشمنی را در دلها می پاشد زیرا رباخوار فقط به سود پول خود می اندیشد و همه ضرر و زیانها متوجه رباگیرنده است که اغلب از افراد ضعیف جامعه هستند.
    4) موجب درگیری های فردی و گاهی جمعی و خونریزی می شود.
    5) سبب بعضی از ناهنجاری های دیگر اجتماعی از قبیل افسردگی، خشونت و حتی خودکشی گردیده است.
    6) موجب رکود تولید می گردد
    7) سبب تنبلی، سستی و تن پروری می گردد
    8) موجب ترویج گناه و بی برکتی در جامعه می گردد
    9) باعث تجری رباخوار به سایر گناهان و جرمها می گردد.
    10) روح تعاون را می کشد و روح مادیت را رواج می دهد
    گر چه رباخواری در کشورهای غربی به شکل سازمان یافته از طریق بانک ها و مووسسات مالی اعتباری بصورت قانون درآمده لیکن جای بسی تاسف است که در کشورهای اسلامی نیز که سیستم اقتصادی خود را با الگوبرداری از غرب تنظیم نموده اند بطور ناخودآگاه و یا ظاهری آراسته تن به ماهیت این امر داده اند و غافل از تبعات سوء آن روز به روز به توسعه این بانکها به ویژه در شکل خصوصی آن می افزایند در حالیکه از رونق قرض الحسنه که توصیه الهی و سنت نبوی است کاسته شده و آه و ناله نیازمندان هم به جایی نمی رسد.
    3) رشوه خواری
    رشوه عبارت از عملی است که به واسطه آن ناحقی حق گردد و یا حق کسی که مستحق آن است از او سلب گردد؛ این عمل در بین مردم ما زشت بوده و قوانین مدنی ما آن را از مصادیق پولشویی می داند
    ریشه زشتی این عمل در فقه اسلامی برخاسته از آیات قرآن و روایات پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار می باشد که آن را عملی حرام دانسته و عامل آن را کافر به خدا اعلام نموده اند و حتی کسی را که بین رشوه دهنده و رشوه گیرنده واسطه می شود مستحق عذاب دانسته و علمای علم اخلاق این کار را از گناهان کبیره دانسته اند (11)
    گر چه شکل امروزی این عمل زشت بیشتر به محاکم قضایی و ادارات دولتی بر می گردد لیکن از آنجا که پاره-ای از ادارات مثل گمرک تمام کارهایشان مربوط به امور اقتصادی بوده یا بسیاری از دعاوی دادگاهها مربوط به مسائل اقتصادی می باشد لذا نباید از نقش تخریبی رشوه خواری در رکود تولید ملی غافل بود.
    4)قاچاق کالا
    در هر کشوری برحسب قوانین و فرهنگ آن کشور، خریدوفروش بعضی از اجناس و کالاها یا واردات و صادرات آنها ممکن است ممنوع باشد بطور مثال در کشور ما معاملات مربوط به مواد مخدر یا مشروبات الکلی ممنوع می باشد و یا واردات و تولید آنچه خلاف عفت عمومی باشد غیرقانونی بوده و قابل پیگیری می باشد که در عرف جامعه اینگونه موارد را قاچاق می نامند.
    بنابراین برای تحقق توسعه سالم اقتصادی با هرگونه قاچاق باید مبارزه نمود تا چرخهای اقتصادی به نفع تولید ملی به چرخش درآید و از رکود اقتصادی نجات یافته و شاهد رشد متوازن سیستم اقتصادی کشور باشیم.

    5)واسطه کاری
    فرهنگ ملی و مذهبی ما افراد را از تنبلی و کاهلی برحذر داشته و از اینکه انسان سربار جامعه باشد به شدت بازداشته و چنانچه این حالت رواج پیدا کند نقش منفی شدیدی در تولید ملی خواهد داشت زیرا تولبدکننده ای که با زحمت فراوان و گاهی با مشقت موفق به تولید یا ارائه خدمت می گردد با مشاهده کسانی که بدون  زحمت بوسیله یک تلفن یا آگهی و مانند اینها منفعت های کلانی به جیب می زنند، دلسرد شده و دست از تولید کشیده و به سمت کارهای دلالی و غیراصولی و غیرضروری می رود.
    در متون فرهنگی و در بین مردم ما در مذمت تنبلی و تن پروری و کسب بی رنج، موارد بسیار فراوانی یافت می-شود که ذکر تعدادی از آنها خالی از لطف نیست:
    تا زنج نبری گنج بر نداری؛ کار ناکرده را مزد نباشد؛ درخت کاهلی بارش گرسنگی است؛ ز سستی کژی آید و کاستی؛
    کسب کن تا کاهل نشوی                       روزی از خدا خواه تا کافر نشوی؛
    که اندرجهان سود بی رنج نیست              کسی را که کاهل بود گنج نیست                (حکیم فردوسی)
    راه جستی هدایت از او                          جهد کردن زتو عنایت از او                          ( سنایی)
    گنج خواهی در طلب رنجی ببر                 خرمنی می بایدت تخمی بکار                        (سعدی)
    سایه حق بر سر بنده بود                         عاقبت جوینده یابنده بود                             (مولوی)
    چنین زد مثل شاه گویندگان                     که یابندگانند جویندگان                               (نظامی)
    در روایات اسلامی آمده است که وقتی کاروان کالا وارد مدینه می شد بعضی افراد فورا اجناس آنها را می-خریدند و همانجا می فروختند؛ لذا پیامبراکرم(ص) هر بار کسی را می فرستادند تا آنها را از این کار نهی کنند و دستور می دادند کالاهای خریداری شده را به بازار ببرند و بتدریج بفروشند. (12)

    6) اختلال در شریان اقتصادی جامعه
    با توجه به اینکه امور اقتصادی از جمله فرآیند تولید از گستردگی بسیار زیاد و تنوع و پیچیدگی های خاصی برخوردار گردیده به همین نسبت هم امکان سوء استفاده از طریق اخلال در سیستم اقتصادی کشور توسط سودجویان و توطئه گران نیز متنوع و گاهی آنچنان پیچیده می شود که به زودی سرنخ آن پیدا نمی شود.
    بنابراین هر عمل پنهان یا آشکاری که موجب اخلال در جریان حیات اقتصادی جامعه گردد یا از سرعت و یا از کیفیت تولید و خدمات بکاهد و یا موجب ناامنی یا رکود اقتصادی یا کسادی گردد فساد محسوب می گردد و عامل آن مستحق مجازات است.
    قرآن کریم که مبنا و پایه اساسی فرهنگ مردم ما را تشکیل می دهد در موارد متعدد به این موضوع پرداخته است. از جمله در آیات 182 تا 184 سوره شعرا مصادیقی از اخلال در حوزه کسب و کار مردم را بیان نموده و مرتکبین آنها را مفسد فی الارض معرفی می نماید. مفسرین در توضیح این آیات گفته اند:
    منظور کم گذاردن ظالمانه از حقوق مردم است و گاهی به معنای تقلب و نیرنگی که منتهی به تضییع حقوق دیگران می گردد. بنابراین، آیه دارای معنی وسیعی است که هرگونه غش و تقلب و تزویر و خدعه در معامله یا تولید و توزیع را شامل می شود (13)
    مظاهر فساد در جریان اقتصاد کشور ما با مراجعه به بازار کسب و کار و دقت در مشکلات اقتصادی و مطالعه نارسایی ها و اخلال گری ها می توانیم به موارد و مصادیق زیر اشاره نماییم:
    - انواع رانت خواری و سوء استفاده از موقعیت و آگاهی از اطلاعات
    - ایجاد ناامنی در بازار کسب و کار از طریق نوسان قیمت ها
    - ایجاد جریان های کاذب خرید و فروش مثل دلالی و واسطه گری
    - احتکارهای موقت بوجود آوردن
    - تقلب در تولید به خصوص پس از جلب رضایت خریداران
    - کم فروشی، کم گذاشتن از خدمات، کم کردن از کیفیت کار در ساعت معین (کم کاری کیفی)
    - تکاتو و ثروت اندوزی
    - فرار از مالیات و عوارض
    - فریب کاری های گوناگون در تولید و توزیع
    - رواج مصرف گرایی، اسراف و تبذیر
    - رواج تجملات و تشریفات
    - مسامحه در مجازات عاملان فساد
    عواقب تولید منهای فرهنگ ملی
    چنانچه درصدد تقویت فرهنگ ملی کشورمان نباشیم و با توجه به عوامل استکبار جهانی که پیوسته به فرهنگ زدایی در سطح کشور می پردازند و با توجه به اینکه میل درونی انسانها به زیاده خواهی و فرصت-طلبی تمایل دارد بنابراین چنانچه سایه فرهنگ از سر اقتصاد کشور برچیده شود و بر بازار کسب و کار روح فرهنگی جامعه حاکم نباشد، به تدریج شاهد عواقب سوء و نارسایی های زیر خواهیم بود:
    1)حاکمیت روح مادی بر سیستم اقتصادی
    2) ضایع شدن روابط انسانی در لابه لای چرخ دنده های تولید و توزیع
    3) ترجیح منفعت طلبی بر سود عادلانه
    4) نامرغوب شدن کالاها و کاهش تدریجی بهره وری
    5) همکار را رقیب پنداشتن و تلاش برای بیرون کردن او از صحنه
    6) شیوع فساد اداری در سیستم بوروکراسی
    7) اشاعه فساد اخلاقی و اجتماعی (در اثر افزایش ثروت و سودهای بادآورده)
    8) پی آمدهای ناگوار معنوی و اجتماعی در اثر درآمدهای حرام
    9) رواج تقلب، فریبکاری و سوء استفاده های گوناگون
    10) تقویت انحصارگرایی و سوء استفاده از آن به خصوص در ادارات
    11) رواج قاچاق کالا، ارز و ...
    12) رواج راحت طلبی، کم کاری و ...
    13) رواج مصرف گرایی و اسراف
    14) ترویج زندگی اشرافی گری، رونق تجملات و تشریفات
    15) کم رنگ شدن امور خیریه و کارهای داوطلبانه
    16) بی برکت شدن درآمدها
    17) سرایت روح مادی از حوزه اقتصاد به روابط انسانی کل جامعه
    18) تغییر ملاکهای ارزشی از معنویت به مادیت
    19) ایجاد شکاف طبقاتی در جامعه
    20) وابستگی اقتصادی به بیگانگان
    بدین ترتیب ملاحظه می گردد که نقش فرهنگ ملی در تحقق اقتصاد ملی – اسلامی کشورمان بسیار حایز اهمیت می باشد؛ لذا برنامه ریزان اقتصادی – اجتماعی در سطح کلان کشور با درایت و دقت باید درصدد تحقق فرهنگ ملی بر سراسر سیستم اقتصادی کشور باشند تا نه تنها دچار عواقب سوء نگردیم بلکه شاهد اقتصادی پویا، انسانی و معنوی باشیم.
    راهکارهای تحقق فرهنگ ملی در رابطه با تولید
    1) آموزش خانواده ها در ابعاد گوناگون مصرف، تغذیه، بهینه سازی و ...
    2) طراحی و برنامه ریزی درسی مدارس و نظام تربیتی براساس معیارهای فرهنگی تا سرحد مهارتی شدن رفتار دانش آموزان
    3) تاکید بر ابعاد گوناگون فرهنگ ملی در صداوسیما و سایر رسانه های عمومی
    4) دعوت از ادیبان و نویسندگان برای تبیین و توسعه فرهنگ ملی
    5) تدوین و تالیف مظاهر مختلف فرهنگ ملی کار و تلاش و مصرف در قالب شعر، نمایشنامه، فیلم، داستان و رمان
    6) طراحی مسابقات فرهنگی مرتبط
    7) رایج نمودن ضرب المثل های فرهنگی مرتبط در فیلم ها و سریالها
    8) تخصیص بخشی از پژوهش ها در رابطه با فرهنگ ملی کار و تولید
    9) آموزش اختصاصی تولیدکنندگان و اصناف
    10) نظارت بر روند تولید و توزیع مطابق با فرهنگ ملی (کارگاهها، بازار، ادارات)
    11)  اختصاص موارد تشویقی به تولیدکنندگان و کسبه براساس میزان رعایت مولفه های فرهنگی
    12)  توجیه و راهنمایی کسانی که مولفه های فرهنگی را رعایت نمی کنند
    13) طراحی و آراستگی و پیراستگی مکانهای عمومی کار و کسب توسط شهرداریها و شورای شهر
    14) تعیین شاخص های عملی بر اساس معیارهای فرهنگی
    15) صدور اعتبارنامه های فرهنگی کسب و کار بر اساس شاخص ها
    16)  تخفیف های مالیاتی و ایجاد تسهیلات ویژه برای رعایت کنندگان
    17)  آندسته از مولفه های فرهنگی که قابلیت تبدیل به قانون را دارند مثل موارد مربوط به آفت ها و آسیب ها تبدیل به قانون شوند
    دیدگاه امام خمینی (ره)
    حضرت امام خمینی (ره) در رابطه با مسائل اقتصادی دیدگاههای بسیار شفاف و دقیقی دارند که برخاسته از اسلام ناب محمدی (ص) می باشد که چنانچه مورد توجه واقع گردد و به آنها عمل نماییم بسیار راهگشا می باشد. ایشان از ابتدای نهضت به نفی نظامهای اقتصادی موجود دنیا یعنی سوسیالیسم و سرمایه داری غرب پرداخته اند و نظام اقتصادی اسلام را مستقل از نظامهای اقتصادی شرق و غرب می دانستند و در این رابطه می فرمایند: (14)
    یکی از اموری که لازم به تذکر است آن که اسلام نه با سرمایه داری ظالمانه و بی حساب و محروم کننده توده های تحت ستم و مظلوم موافق است بلکه آن را بطور جدی در کتاب و سنت محکوم می کند و مخالف عدالت اجتماعی می داند و نه با رژیمی مانند رژیم کمونیسم و مارکسیسم که با مالکیت فردی مخالف و قایل به اشتراک می باشد موافق است بلکه اسلام یک رژیم معتدل با شناخت مالکیت و احترام به آن به نحو محدود در پیدا کردن مالکیت و مصرف که اگر به حق به آن عمل شود چرخهای اقتصاد سالم به راه می افتد و عدالت اجتماعی که لازمه  یک رژیم سالم است تحقق می یابد.
    همچنین ایشان شرکت فعالانه در چرخه تولید را عبادت دانسته می فرمایند: به ثروتمندان و پولداران مشروع وصیت می کنم که ثروت های عادلانه خود را به کار اندازند و به فعالیت سازنده در مزارع و روستاها و کارخانه ها برخیزند که این خود عبادتی ارزشمند است.
    ویژگی اقتصاد اسلامی از دیدگاه امام خمینی (ره) چنین است: (15)
    در مکاتب مادی انسان گرگ انسان است. اما در مکتب اسلام تلاش و کار، تولید ثروت و تشویق به اتفاق همراه با توصیه های دیگر اخلاقی و انسانی عبادت محسوب می شود و کلید دست یابی به رضایت خداوند و رسیدن به سجایای اخلاقی است بنابراین ویژگی و برتری اقتصاد اسلامی نسبت به اقتصاد سایر مکتب ها تفاوت در روش ها و ارزش های آن است.
    همچنین ایشان در رابطه با مردمی کردن اقتصاد می فرمایند: (16)
    اما راجع به تجارت و صنعت و مانند اینها اگر مردم را شریک خودتان نکنید موفق نخواهید شد کارهایی را که مردم نمی توانند انجام بدهند دولت باید انجام بدهد کارهایی را که هم دولت می تواند انجام دهد همه مردم می توانند انجام دهند، مردم را آزاد بگذارند که آنها بکنند جلوی مردم را نگیرید فقط یک نظارتی بکنید که نگذارید انحراف پیدا شود.
    در رابطه با تشویق تولیدکنندگان به تولید داخلی و برنامه ریزی در این زمینه رفع موانع را از وظایف دولت دانسته و می فرمایند:
    «و تشویق به تولیدات داخلی و برنامه ریزی در جهت توسعه صادرات و گسترش مبادی صدور و خروج از تکیه به صادرات نفت و نیز (نظارت بر) آزادی واردات و صادرات بطور کلی تجارت براساس قانون و با نظارت دولت در نوع و قیمت (از وظایف دولت می باشد) (17)
    همچنین امام (ره) در رابطه با اسراف و مصرف گرایی تاکید خاص داشتند چنانچه می فرمایند(18):
    از جمله مبارزه با فرهنگ مصرفی که بزرگترین آفت یک جامعه انقلابی است باید مدنظر قرار گیرد
    یکی از دغدغه های امام خمینی (ره) خودکقایی در تمامی زمینه ها از جمله خودکفایی در محصولات کشاورزی و استقلال اقتصادی بود که در این زمینه توصیه های فرموده اند از جمله:
    «امکان ندارد استقلال بدست آید قبل از اینکه استقلال اقتصادی داشته باشیم ما باید زحمت بکشیم تا در همه جناح ها خودکفا باشیم» (19)
    ویژگی های محیط کسب و کار و بطور کلی بازار از دیدگاه امام خمینی (ره) چنین است:
    «در بازار در همه جا باید چوری بشود که وقتی یک کسی وارد شد ببیند که وارد شده در یک مملکت اسلامی همه چیزش اسلامی است نه کم فروشی در اینجاست نه گرانفروشی و اجحاف هست در آن، نه دروغ است نه تقلب هست.»
    و در جای دیگر می فرمایند:
    «بازاری که قاچاق وارد می کند و به قیمت های گزاف می دهد این بازار اسلامی نیست»
    یکی از نکاتی که امام(ره) به آن توجه خاص داشته تبدیل تهدیدها به فرصت بود و در این رابطه ایشان از تحریم ها استقبال می نمودند چنانکه در این رابطه می فرمایند: (21)
    «از حصر اقتصادی هم ابدا نترسید اگر ما را محاصره اقتصادی بکنند ما فعالتر می شویم به نفع ماست.»
    دیدگاههای مقام معظم رهبری
    رهبرمعظم  انقلاب از ابتدا با رهبری داهیانه خود به طور جامع در رابطه با تمام جوانب انقلاب و مسائل گوناگون کشور اندیشمندانه وارد صحنه شدند و با توجه به تجربه گسترده ایشان در سمت های حساسی که قبل از تصدی امر رهبری بعهده داشتند بعلاوه هوش سرشار ذاتی که در شخصیت ایشان نهفته است موجب گردیده که در اداره امور کشور ضمن ژرف اندیشی و جامع نگری از هیچ نکته ای غافل نگردیده و به هر مسئله ای در حد لازم پرداخته و جایگاه واقعی  آن را در نظام تبیین و عمل نمایند.
    از جمله این مسائل موضوعات اقتصادی می باشد که با توجه به اهمیتی که به خصوص در دهه اخیر پیدا کرده دقیقا مدنظر معظم له بوده و نه تنها از آن غفلت نکردند بلکه قبل از بروز بحران و هر حادثه ای تذکرات لازم را به مسئولیبن داده اند که نمونه ای از آن نامگذاری سالهای اخیر می باشد که همانگونه که مستحضرید ایشان سال 87 را سال «نوآوری و شکوفایی» در همه زمینه ها، سال 88 را «سال اصلاح الگوی مصرف»، سال 89 را «سال همت مضاعف و کار مضاعف»، سال 90 را «سال جهاد اقتصادی» و سال 91 را «سال تولید ملی و حمایت از کار و سرمایه ایرانی» اعلام نمودند که چنانچه دقت نمائید با توجه به شعارهای 5 سال اخیر سعی بر ترغیب مردم و برنامه ریزان به سوی مسائل اقتصادی بوده و از طرف مقابل نیز می بینیم که در این سالها سوگیری استکبار جهانی علیه انقلاب اسلامی بیش از هر زمان دیگر جنبه اقتصادی داشته که افزودن بر شدت تحریم ها نمونه بارز آن است.
    هم اکنون که استکبار جهانی با تمام توان به میدان آمده و عوامل داخلیش با دستهای پنهان با آنان همسو گردیده اند شرایطی را بوجود آورده اند که مقام معظم رهبری از آن به حالت جنگ تعبیر نمودند تا برنامه ریزان و مردم به این موضوع جدی تر بنگرند و به پیامدهای ناشی از آن فکر کنند و اما از آنجا که بعضی به خواب رفتگان را بیداری حاصل نگردید و ره خود پیمودند رهنمود واضح تری را تحت عنوان «اقتصاد مقاومتی» تبیین فرمودند تا راه کارهای عملیاتی اش توسط مسئولان طراحی و عمل گردد.
    امید است هر کس در هر مقام و موقعیت با توجه به سهم خود و وظیفه ای که بر گردن دارد در این راستا مجاهدت نماید که لحظات حساسی را سپری می کنیم و هرگونه غفلت از حق و تمرد از ولایت امر گناهی نابخشودنی داشته و خسارتهای جبران ناپذیری برای خود و انقلاب خواهد داشت.
    بایدهای فرهنگ ملی در رابطه با تولید ملی
    با مطالعه در فرهنگ عمومی بخصوص بر مبنای اعتقادات مذهبی مردم موارد زیر را به عنوان نکاتی که رعایت آنها می تواند در این موقعیت حساس توطئه های دشمنان اعم از داخلی و خارجی را خنثی نماید بیان می نمایم:
    1- گوش به فرمان رهبر باشیم
    2- در تحقق منویات رهبری حالت جنگ را باور نموده و جهادگونه عمل نماییم.
    3- تشدید مجازات برای مرتکبین خلاف های اقتصادی
    4- سرعت در محاکمه و اطلاع رسانی
    5- تشویق دست اندرکاران عرصه اقتصادی که مطابق فرهنگ ملی، کار و تولید می کنند.
    6- حضور ناصحان، مرشدان و راهنمایان فرهنگ ملی در محل کسب و کار و کمک به عاملان اقتصادی برای تحقق رشد تولید ملی
    7- تشویق به کسب و کار حلال
    8- باور کنیم روزی به دست خداست
    9- پاکدامنی، پاک دستی و پاک چشمی را در محیط کار ترویج کنیم
    10- در رعایت حق اعم از حقوق مردم و حقوق الهی کوشا باشیم
    11- برکت کار و تولید را بخواهیم
    12- راستگو و پاسخگو باشیم
    13- کار را با یاد خدا شروع و توام با تقوا به پایان برسانیم
    14- به درستی کار و رضایت مندی مشتری بیاندیشیم
    15- روحیه تعاون و همکاری را تقویت کنیم
    16- از تاثیر انواع آموزش و تبلیغات در بالارفتن بهره وری غافل نباشیم
    17- از مصرف زدگی، اسراف، تجمل گرایی و تشریفات بپرهیزیم
    18- باید از تولیدات داخلی به اشکال گوناگون حمایت کنیم
    19- پیوسته باید دغدغه کیفیت و برتری کالا را داشته باشیم
    20- تولیدات کشاورزی و موادغذایی را در اولویت اول قرار دهیم
    21- دولت از نقش خود در وضع قوانین لازم و عمل به آنها غفلت نورزد
    22- دستگاههای نظارتی به خصوص مووسسه استاندارد قوی عمل کند
    23- ....
    نبایدهای فرهنگ ملی در رابطه با تولید ملی
    بررسی مواردی که پرهیز از آنها می تواند بر رونق تولید عملی بیافزاید و آنچه که اجتناب از آن در چنین شرایط حساسی که در حالت جنگ با استکبار جهانی و تحریم کامل از سوی آنها به سر می بریم می تواند ما را در این گذر حساس تاریخی موفق نماید در بعد فرهنگ ملی عبارت است از:
    1- نباید از مکر و حیله دشمنان غافل بود
    2- نباید در اجرای منویات رهبری سستی کرد
    3- از تنبلی و کاهلی بپرهیزیم
    4- نباید شرایط حاکم بر زمان و مکان خود را فراموش کنیم
    5- از هرگونه کسب و کار حرام به شدت پرهیز کنیم
    6- در طلب روزی چشمانمان به دست دیگران نباشد
    7- ناپاکی ها را از محیط کار دور کنیم
    8- طمع نورزیم
    9- نسبت به همکاران حسد نورزیم
    10- از دروغ در معامله پرهیز کنیم
    11- از قسم خوردن هنگام معامله پرهیز کنیم
    12- نیازمندان و سوال کنندگان و مشورت خواهان را از خود نرانیم
    13- فرهنگ آسودگی، تن پروری و نازپروری را از خود دور کنیم
    14- از پرداخت مالیات و حقوق الهی فرار نکنیم
    15- از گرایش به سوی مصرف گرایی اسراف، تجملات و تشریفات خودداری کنیم
    16- از مصرف کالاهای خارجی به خصوص موادغذایی جدا خودداری کنیم
    17- در تولید و مصرف مراقب نفوذ فرهنگ بیگانه باشیم
    18- از گناهان فاحش مثل رباخواری، رشوه، کم فروشی و احتکار جدا خودداری کنیم
    19- از شغل های کاذب، واسطه گری و مانند اینها بپرهیزیم
    20- نباید در کشور بیکار وجود داشته باشد
    21- نباید کالا و خدمات نامرغوب ارائه شود
    22- تصمیمات و قوانین و مقررات نباید به نحوی باشد که موجب شکاف طبقاتی گردد
    23- در رابطه با مفاسد اقتصادی نباید سستی کرد و از هرگونه تبعیض یا اعمال نفوذ باید جلوگیری کرد
    24- در سیستم اقتصادی از هر رفتاری که موجب وابستگی به بیگانگان گردد جدا خودداری نمائیم
    منابع:
    1- میزان الحکمه، ج 20 باب تجربه
    2- جعفری محمدتقی، فرهنگ پیرو فرهنگ پیشرو، ج چهارم ص 24
    3- همان، ص130
    4- نهج الفصاحه ش 2190 ؛ قال رسول الله: الکاسب من یده فهو خلیل الله
    5- تفسیر نمونه جلد 1 ص 318 به نقل از وسایل ج 12
    6- محمدی ری شهری، توسعه اقتصادی، ص 188 تا 213
    7- تفسیر نمونه ج 16 ص 173
    8- قرآن کریم سوره بقره آیه 278
    9- پاینده ابوالقاسم، نهج الفصاحه 1561
    10- تفسیر نمونه ج 2 ذیل آیه 279
    11- محمدی ری شهری، توسعه اقتصادی ص 455
    12- همان ص 315
    13- تفسیر نمونه ج 15 ص 333
    14- صحیفه نور ج 21 ص 200
    15- علی عسگری عبدالعلی، مبانی نظام اسلامی ص 91 به نقل از صحیفه نور
    16- همان ص 77
    17- همان ص 499
    18- همان ص 499
    19- همان ص 498
    20- همان ص 484
    21- همان ص 494
    انتهای پیام/

    منبع مطلب : www.tasnimnews.com

    مدیر محترم سایت www.tasnimnews.com لطفا اعلامیه سیاه بالای سایت را مطالعه کنید.

    جواب کاربران در نظرات پایین سایت

    مهدی : نمیدونم, کاش دوستان در نظرات جواب رو بفرستن.

    میخواهید جواب یا ادامه مطلب را ببینید ؟
    مهدی 2 سال قبل
    0

    نمیدونم, کاش دوستان در نظرات جواب رو بفرستن.

    برای ارسال نظر کلیک کنید