یعنی چه
در زبان فارسی عامیانه و اصطلاحی، لات به دو معنی عمده به کار میرود: یکی فرد فقیر، بیچیز و آسمانجل، و دیگری فرد اوباش، بیسروپا یا جاهل محله. همچنین در بازی شطرنج قدیم به باختی گفته میشد که در آن تمام مهرههای حریف به جز شاه زده شده باشد.
متضاد
با توجه به دو کارکرد معنایی واژه، متضاد آن در معنای مادی «ثروتمند و غنی» و در معنای رفتاری و اجتماعی «فرد باوقار، محترم و مبادیآداب» است.
ریشه
ریشهٔ قطعی واژهٔ عامیانهٔ فارسی نامشخص است؛ برخی آن را با واژهٔ «لوطی» همریشه میدانند و برخی دیگر آن را دگرگونشدهٔ «روت» یا «لوت» در فارسی کهن به معنی لخت و برهنه دانسته که به مرور زمان معنای بیچیز یافته است. در زبان عربی، بتِ «اللات» را مشتق از لفظ جلاله یا از ریشه «لتّ» (آرد مچاله کردن) دانستهاند.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، برای راهنمای «فقیر و بیچیز» یا «ولگرد و اوباش»، کلمهٔ سه حرفی «لات» یا «لوت» به عنوان پاسخ اصلی کاربرد دارد.
به انگلیسی
بسته به اینکه منظور از لات فرد فقیر باشد یا فرد اوباش و باجخور، معادلهای انگلیسی آن متفاوت خواهد بود.
به عربی
در زبان عربی معاصر، برای مفهوم اجتماعی اوباش از واژه «بلطجی» و برای واژه قدیمیتر و فقر از «صعلوک» یا «معدم» استفاده میشود.
به ترکی
در زبان ترکی استانبولی، برای لاتی که رفتار خیابانی دارد «سرسری» و برای کسی که حالت قلدری و لوطیگری دارد «کابادایی» به کار میرود.
به فارسی
برگردان و برابرهای اصیل این کلمه در فارسی شامل واژههایی چون تهیدست، آسمانجل، پاپتی، بیسروپا، ولگرد، قدارهکش و اوباش است.
جمعبندی و توضیح کامل لات
واژهٔ «لات» در فرهنگ و زبان فارسی معاصر دارای دو لایهٔ معنایی متمایز است. در لایهٔ نخست که جنبهٔ اقتصادی دارد، به فرد سخت فقیر، تهیدست و اصطلاحاً «آسمانجل» اطلاق میشود که هیچ مال و منالی ندارد. در لایهٔ دوم که بار رفتاری و اجتماعی دارد، به افراد ولگرد، اوباش، قلدری که هنجارهای اجتماعی را زیر پا میگذارند و فرهنگ کوچه-بازاری دارند گفته میشود. این واژه در ترکیبات عامیانهای مثل «لات و لوت» یا «لاتبازی» نیز جایگاه ویژهای در زبان محاوره دارد.
از سوی دیگر، این واژه در زبان عربی و تاریخ اسلام بستر کاملاً متفاوتی دارد. «اللات» نام یکی از بتهای سهگانه مشهور دوران جاهلیت در شبه جزیره عربستان (قبیله ثقیف در طائف) بود که در قرآن کریم (سوره نجم) نیز به آن اشاره شده است. همچنین کلمه «لاتَ» در نحو عربی به عنوان حرف نفی به معنی «نیست» کاربرد دارد که از نظر ریشهشناسی و معنا هیچ ارتباطی با واژهٔ عامیانه و فارسی «لات» ندارد.