یعنی چه
در بافت حقوقی، فقهی و اجتماعی، این ترکیب به دو دستهٔ اصلی روابط خانوادگی اشاره دارد: قرابت نسبی که همان پیوند طبیعی، خونی و ژنتیکی میان افراد (مانند رابطه با پدر، مادر، فرزند و برادر) است؛ و قرابت سببی که از طریق عقد نکاح و ازدواج برقرار میشود و زوجین را با بستگان یکدیگر (مانند مادرزن یا پدرشوهر) مرتبط میکند.
تلفظ
این ترکیب واژگانی به صورت سَبَبی (sababi) با فتح سین و باء، و نَسْبی (nasbi) با فتح نون و سکون سین تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع و طراحان سوال، این اصطلاح دقیقاً ۹ حرف دارد و به عنوان پاسخ انواع قرابت یا خویشاوندی در فقه و قانون مدنی به کار میرود.
به انگلیسی
در متون حقوقی و انگلیسی، برای رابطهٔ نسبی از کلماتی چون Consanguinity یا Blood relation و برای رابطهٔ سببی از Affinity یا Relation by marriage استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی و متون فقهی، این مفهوم با عبارات «القرابة النسبية والسببية» یا زوج اصطلاحی «النسب والمصاهرة» بیان میشود.
به ترکی
در ترکی استانبولی برای قرابت نسبی اصطلاح Kan hısımlığı (پیوند خونی) و برای قرابت سببی اصطلاح Kayın hısımlığı یا Sıhri akrabalık به کار میرود.
به فارسی
معادلهای روان و اصیل فارسی این ترکیب، «خویشاوندی خونی و تبارشناختی» برای بخش نسبی، و «خویشاوندی پیوندی، عهدی یا وصلت» برای بخش سببی است.
نماد چیست
این ترکیب واژگانی فاقد یک نماد تصویری یا گرافیکی رسمی ثبتشده است؛ با این حال در علوم زیستی و ژنتیک از نماد «درخت تبارشناسی» برای بخش نسبی و در حقوق از نماد «دو حلقه ازدواج متصل» برای بخش سببی استفاده میشود تا این دو تجسم عینی پیدا کنند.
جمعبندی و توضیح کامل سببی و نسبی
اصطلاح «سببی و نسبی» یکی از کلیدیترین مفاهیم در حقوق مدنی و فقه اسلامی است که ساختار و مرزبندی روابط خانوادگی را روشن میکند. این ترکیب از دو واژهٔ عربی ریشه گرفته است؛ «نسبی» به هرگونه رابطهٔ طبیعی و خونی که از طریق تولد و توارث ژنتیکی میان افراد شکل میگیرد (مانند رابطه فرزند با والدین) اشاره دارد، در حالی که «سببی» محصول یک قرارداد قانونی و شرعی یعنی عقد ازدواج است و پیوند میان یک فرد با اعضای خانوادهٔ همسرش را تبیین میکند.
جالب اینجاست که مفهوم دقیق این زوج واژگانی مستقیماً در آیه ۵۴ سوره مبارکه فرقان با عبارت «نَسَبًا وَصِهْرًا» ذکر شده که نشاندهنده اصالت این بخشبندی در تفکر دینی و مواجهه با احکام خانواده است. شناخت این دو نوع قرابت، مبنای تعیین دقیق تکالیف حقوقی سنگینی نظیر ارث، محرمیت، منع یا جواز ازدواج و سایر حقوق متقابل در ساختار جامعه به شمار میرود.