یعنی چه
قلقله در لغت به معنای جنبش، تحریک و اضطراب است. در اصطلاح علم تجوید، به تلفظ لرزان و همراه با بازتابِ ۵ حرف خاص (ق، ط, ب، ج، د) در حالت سکون گفته میشود تا صدای آنها در مخرج خفه نشود و به وضوح شنیده شود.
تلفظ
هنگامی که این حروف دارای علامت سکون باشند، نباید به صورت مرده و کاملاً ساکن ادا شوند؛ بلکه مخرج حرف پس از بسته شدن، با یک لرزش و ضربه صوتی کوتاه به سرعت آزاد میشود که حالتی شبیه به پژواک یا اکو ایجاد میکند.
در جدول
در جدولهای شرح کلمات و سوالات عمومی، پاسخ این بخش معمولاً خود عبارت «حرف قلقله» با تعداد ۸ حرف است. همچنین عبارت رمز پنج حرف آن یعنی «قطب جد» نیز در سوالات تجویدی جدول کاربرد دارد.
به انگلیسی
در آواشناسی اسلامی و آموزشهای تجوید به زبان انگلیسی، این اصطلاح را مستقیماً به صورت Qalqalah letters ترانویسی میکنند یا برای درک بهتر مخاطب خارجی، از تعابیر آوایی مانند echoing sounds استفاده مینمایند.
به عربی
این اصطلاح کاملاً ریشه در زبان عربی و علوم قرآنی دارد. در منابع عربی از این ویژگی با عنوان «صفة القلقلة» و از خود این حروف با نام «الحروف المقلقلة» یاد میشود.
به فارسی
در زبان فارسی اصطلاح عمومی مستقلی برای این مفهوم وجود ندارد و عیناً از عبارت تجویدی «حروف قلقله» یا «حروف مُقَلقَل» استفاده میشود. در برگردانهای توضیحی گاهی به آن «حروف لرزشی» یا «تکان صوتی» نیز میگویند.
در قرآن
این قاعده مستقیم با قرائت و ترتیل قرآن در ارتباط است. برای راحتی حفظ، این ۵ حرف را در عبارت «قُطْبُ جَدّ» جمع کردهاند. به عنوان مثال هنگام وقف بر روی کلمه «أَحَدْ» یا در وسط کلمه مانند «یَقْطَعُون»، حرف دال و قاف با حالت قلقله و تکان صوتی خوانده میشوند.
نماد چیست
حروف قلقله در رسمالخط قرآن نماد یا علامت مکتوب ویژهای ندارند؛ نماد کاربردی آنها در متن، همان علامت سکون (ْ) روی یکی از این پنج حرف یا قرار گرفتن آنها در انتهای آیه و به صورت وقفشده است که قاری را متوجه اجرای این صفت میکند.
جمعبندی و توضیح کامل حرف قلقله
«حرف قلقله» یک اصطلاح کاملاً تخصصی در علم تجوید و قرائت قرآن کریم است و به پنج حرف مشخص شامل «ق، ط، ب، ج، د» اشاره دارد. برای اینکه این حروف در ذهن قاریان بمانند، آنها را در قالب عبارت رمزی و کوچک «قُطْبُ جَدّ» فرمولبندی کردهاند. معنای لغوی قلقله به جنبش و اضطراب برمیگردد و در آواشناسی قرآن، به معنای آزاد کردن ناگهانی صدا در مخرج این حروف هنگام ساکن بودن است.
زمانی که یکی از این حروف پنجگانه دارای علامت سکون باشد یا به دلیل وقف در آخر کلمه ساکن شود، صوت آن نباید قطع یا خفه شود؛ بلکه با یک ارتعاش صوتی متمایز و حالتی شبیه به بازتاب صوتی (پژواک) ادا میشود. این قاعده به دو دسته صغری (در وسط کلمه) و کبری (هنگام وقف در آخر کلمه) تقسیم میشود و هدف آن حفظ فصاحت و آشکار شدن صدای دقیق حرف است.
در فرهنگ لغات و مسابقات جدول، عبارت «حرف قلقله» به عنوان یک ترکیب ۸ حرفی شناخته میشود. این اصطلاح از زبان عربی وارد زبان فارسی شده و فاقد معادل عمومی در محاورات روزمره فارسی است، به همین دلیل در هر دو زبان با ساختاری یکسان و در حوزه علوم قرآنی به کار میرود.