معنی
این واژه در زبان امروزی به معنای اسلحهٔ کمری کوچک (کلت یا هفتتیر) است، اما در ادبیات کهن فارسی به معنای سیلی، چک و ضربهای بوده که با کف دست به صورت یا بدن نواخته میشد.
یعنی چه
عبارت طپانچه در متون معاصر دلالت بر ابزار جنگی دستی و کوچک دارد، در حالی که در متون کلاسیک به مفهوم لطمه، ضربه و کشیده به کار میرفته است.
ریشه
برخی منابع آن را مشتق از فعل فارسی تپیدن و تپانیدن (به معنی زدن و کوبیدن) به همراه پسوند تصغیر میدانند که املای آن تحت تاثیر عربی با «ط» نوشته شده است؛ برخی دیگر نیز آن را وامواژهای مرتبط با تبانچه در ترکی عثمانی (به معنی کف دست و ضربه) قلمداد میکنند.
جمله سازی
تلفظ
این کلمه با فتح یا کسر تاء (تَپانچه یا تِپانچه) تلفظ میشود، هرچند که در زبان عامه و معاصر بیشتر با کسر تاء رایج است.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلماتی نظیر طپانچه یا تپانچه به عنوان پاسخ شش حرفی برای سوالاتی با مضمون اسلحه دستی یا سیلی قدیمی کاربرد دارند.
به انگلیسی
برای برگردان این واژه به زبان انگلیسی، با توجه به نوع اسلحه میتوان از واژگان عمومی نظیر Pistol یا اسلحه چرخشی نظیر Revolver استفاده کرد.
نماد چیست
در فرهنگ و کنایات قدیمی، این واژه (در عبارت صورت را با تپانچه سرخ نگه داشتن) نماد سیلی، ماتم، سوگواری و حفظ آبرو در عین تنگدستی است. در دوران معاصر، با تغییر ماهیت به اسلحه، به نماد جنگ، ترور، دفاع شخصی یا قدرت نظامی تبدیل شده است.
جمعبندی و توضیح کامل طپانچه
واژه طپانچه (یا تپانچه) از جمله کلمات جالب در زبان فارسی است که در طول زمان دچار تحول معنایی کاملی شده است. این کلمه در متون و اشعار کهن فارسی به معنی سیلی، چک و ضربهای بود که با کف دست زده میشد؛ کنایه معروف «صورت خود را با تپانچه سرخ نگه داشتن» نیز از همین معنا ریشه میگیرد که نشاندهنده حفظ آبرو در سختیهاست.
با ورود سلاحهای گرم کوچک به ایران، به دلیل شباهت صدای شلیک یا ضربه آن به سیلی، یا به دلیل ادغام آوایی با واژه «تفنگچه»، این نام به مرور زمان به اسلحه کمری دستی (پیستول یا کلت) اطلاق شد. امروزه در زبان فارسی املای آن بیشتر با «ت» ترجیح داده میشود، اما هر دو شکل نوشتاری در لغتنامهها معتبر هستند.