یعنی چه
این واژه دو معنای اصلی دارد؛ در معنای نخست صفت مفعولی از مصدر برگزیدن و به مفهوم انتخابشده، خلاصه، پسندیده و ممتاز است. در معنای دوم، صفت مفعولی از مصدر گزیدن و به معنای نیشخورده یا دندانزده شده (مانند مارگزیده) میباشد.
مترادف
بر اساس دو کاربرد متفاوت واژه، در مفهوم اول با کلماتی چون منتخب و خلاصه، و در مفهوم دوم با واژههایی نظیر نیشخورده و زخمی ترادف دارد.
متضاد
در برابر معنای انتخابشده، واژههایی مانند عام، درهم و وازده قرار میگیرند و در برابر معنای نیشخورده، کلمه سالم متضاد محسوب میشود.
هم خانواده
این کلمات همگی از ریشههای فعلی «گزیدن» (به معنای انتخاب کردن یا نیش زدن) مشتق شدهاند.
جمله سازی
تلفظ
این واژه بسته به معنا به دو صورت تلفظ میشود: در معنای انتخابشده و خلاصه به صورت گُزیده (gozide) و در معنای نیشخورده به صورت گَزیده (gazide) خوانده میشود.
در جدول
کلمه «گزیده» دقیقاً از ۵ حرف تشکیل شده است و در حل جدولهای متقاطع معمولاً به عنوان پاسخ برای راهنماهای «منتخب» یا «نیشخورده» به کار میرود.
به انگلیسی
برای مفاهیم خلاصه و انتخابشده از واژههای Selected و Excerpt استفاده میشود، در حالی که برای معنای نیشخوردگی کلماتی مثل Bitten یا Stung به کار میروند.
جمعبندی و توضیح کامل گزیده
واژه «گزیده» یکی از کلمات اصیل و زیبای زبان فارسی است که ریشه در پارسی میانه دارد. این کلمه دو ساحت معنایی کاملاً متمایز را پوشش میدهد؛ از یک سو با تلفظ ضمه (گُزیده) صفت مفعولی از مصدر برگزیدن است و به مفاهیمی همچون انتخاب، مرغوبیت، ایجاز و فصاحت اشاره دارد. مصداق بارز ادبی آن ضربالمثل معروف «کم گوی و گزیده گوی چون دُر» است که ارزش سخن سنجیده و کوتاه را یادآور میشود.
از سوی دیگر، این واژه با تلفظ فتحه (گَزیده) از مصدر گزیدن به معنای آسیبدیده از نیش یا دندان جانوران است. این کاربرد نیز در فرهنگ عامه و ضربالمثلها جایگاه ویژهای دارد، به طوری که عبارت «مارگزیده از ریسمان سیاه و سفید میترسد» به نمادی برای احتیاط بیش از حد و عبرتآموزی از تجربیات تلخ گذشته تبدیل شده است.
در لغتنامههای بزرگی چون دهخدا، معین و عمید، هر دو جنبه با شواهد شعری فراوان بررسی شدهاند. همچنین در ترجمههای مفاهیم قرآنی، اگرچه خود واژه مستقیماً نیامده، اما معادلهای عربی آن مانند مُصطفی و مُجتبی بارها برای توصیف برگزیدگان الهی به کار رفتهاند که نشاندهنده عمق معنایی این واژه در هر دو قلمرو ادبی و کاربردی است.