یعنی چه
در اصطلاح علم تجوید و آواشناسی سنتی، به شش حرف الفبا شامل «ف، ر، م، ن، ل، ب» حروف مذلقه میگویند. این واژه از ریشه ذلق به معنای تیزی و روانی گرفته شده و علت این نامگذاری، سهولت، سرعت و روان بودن زبان در هنگام ادای این حروف است که یا از نوک و تیزی زبان (ر، ل، ن) یا از لبها (ف، م، ب) خارج میشوند.
تلفظ
تلفظ این اصطلاح به صورت ضم میم، سکون ذال، فتح لام و قاف است: حُ-رُو-فِ مُذْ-لَ-قَـه. در زبان عربی به صورت الحروف المُذْلَقَة تلفظ میگردد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی معادل استاندارد و دقیق یککلمهای برای این اصطلاح سنتی وجود ندارد، اما در آواشناسی ساختاری مدرن اغلب از اصطلاح Liquid consonants (صامتهای روان) یا بر اساس مخرج ادای آنها از ترکیبات توصیفی ساختاری استفاده میشود.
به عربی
این اصطلاح کاملاً ریشه در صرف و تجوید عربی دارد و در متون کهن به همین صورت یا به صورت «حروف الذلق» به کار میرود.
به فارسی
معادل مستقیم فارسی آن «حروف روان» یا «حروف تیززبان» است که اشاره به سادگی و روانی گفتار در هنگام ادای این آواها دارد.
در قرآن
این کلمه به خودی خود در متن قرآن نیامده است، بلکه یک اصطلاح ساختاری در علم قرائت و صرف است. طبق قواعد صرفی، هر کلمه چهار یا پنج حرفی اصیل در کلمات قرآن و زبان عربی باید حداقل شامل یکی از این حروف باشد تا تلفظ آن روان شود؛ در غیر این صورت آن واژه غیرعربی (اعجمی) یا شاذ تلقی میشود.
نماد چیست
دانشمندان تجوید برای تسهیل در بهخاطر سپردن این شش حرف، آنها را در قالب عبارت رمزی و نمادین «فَرَّ مِنْ لُبّ» (به معنی: عاقل فرار کرد) خلاصه کردهاند که شامل حروف «ف، ر، م، ن، l، ب» است.
جمعبندی و توضیح کامل حروف مذلقه
حروف مذلقه (یا ذلقیه) یک اصطلاح تخصصی و سنتی در علوم آواشناسی، تجوید و صرف زبان عربی است. این اصطلاح به شش حرف الفبا شامل «ف، ر، م، ن، ل، ب» اشاره دارد که به دلیل مخرج اصواتشان در نوک زبان و لبها، با سرعت، خفت و روانی بالایی ادا میشوند و زبان در تلفظ آنها دچار سنگینی نمیشود.
در ساختار زبان عربی و واژگان قرآنی، این حروف نقش یک معیار سنجش را بازی میکنند؛ به طوری که کلمات اصیل چهار یا پنج حرفی عربی لزوماً باید دارای حداقل یکی از این حروف روان باشند تا توازن آوایی کلمه حفظ شود. نقطه مقابل این گروه، حروف مصمته هستند که با سنگینی بیشتری تلفظ میشوند.
باید توجه داشت که در برخی لغتنامهها و متون کهن، میان اصطلاح «حروف مذلقه» و «حروف ذلقیه» به دلیل اشتراک در ریشه لغوی (ذ ل ق) همپوشانی کامل وجود دارد، هرچند ساختار نظاممند تجوید فرمول شش حرفی «فر من لب» را به عنوان قاعده اصلی پذیرا شده است.