یعنی چه
شطرنج یک بازی دو نفره مبتنی بر تدبیر، استراتژی و پیشبینی حرکات حریف است. این بازی روی صفحهای با ۶۴ خانهٔ سیاه و سفید (رقعه) و با مهرههای شاه، وزیر، رخ، فیل، اسب و سرباز انجام میشود که هر یک الگوهای حرکتی خاص خود را دارند.
مترادف
واژه «چترنگ» نام پهلوی این بازی است. در برخی متون کهن فارسی نیز از اصطلاح «آوند» به عنوان نام دیگر آن یاد شده است.
متضاد
برای اسامی ذات، بازیهای خاص یا اصطلاحات اصیل ورزشی و سرگرمی، واژهٔ متضاد حقیقی و مستقیم در زبان فارسی وجود ندارد.
هم خانواده
با توجه به جامد بودن این واژه و ریشه غیرعربی آن، همخانواده اشتقاقی ندارد، اما واژههای مشتق و مرکب فوق از آن ساخته شدهاند.
ریشه
ریشه این واژه به هند باستان و کلمه سانسکریت «چاتورانگا» (به معنای چهار رکن ارتش شامل پیادهنظام، سوارهنظام، فیلسواران و ارابهرانان) بازمیگردد. این واژه در دوره ساسانیان وارد زبان پهلوی شد و به «چترنگ» تغییر یافت. پس از اسلام به دلیل نبود حروف «چ» و «گ» در زبان عربی، به صورت معرب به «شطرنج» تبدیل شد و مجدداً به فارسی بازگشت.
جمله سازی
به انگلیسی
معادل امروزی و رایج بینالمللی این بازی در زبان انگلیسی است.
به عربی
این واژه معرب شده از چترنگ پهلوی است که در متون و فقه اسلامی نیز کاربرد دارد.
به ترکی
معادل رسمی و مورد استفاده واژه شطرنج در زبان ترکی استانبولی.
جمعبندی و توضیح کامل شطرنج
شطرنج یکی از کهنترین و محبوبترین بازیهای فکری و رومیزی در سراسر جهان است که ریشه تاریخی آن به هند باستان و سپس ایران ساسانی بازمیگردد. این بازی به عنوان یک نبرد مینیاتوری مهارتی و بدون خونریزی، تماماً بر پایه عقل، تدبیر و استراتژی طراحی شده است و شانس در آن نقشی ندارد.
در فرهنگ و ادبیات فارسی، شطرنج فراتر از یک سرگرمی ساده، به عنوان نمادی از جهان، تقدیر و تقابل ذهنها شناخته میشود. شاعران برجستهای چون خیام، صفحه سیاه و سفید آن را به شب و روز و انسانها را به مهرههای بازیچه دست تقدیر تشبیه کردهاند که نشاندهنده عمق نفوذ این بازی در تفکر ایرانی است.