یعنی چه
این واژه در متون کهن به چند معنی متفاوت به کار رفته است؛ در حالت اسمی به معنای «باقیماندهٔ روز» (بقیه روز) است و در حالت مصدری و فعلی به معانی «در مشقت و سختی انداختن»، «متفرق و پریشان ساختن یک قوم» و همچنین «بستن و محکم کردن دهانه کیسه یا خورجین با چوبی مخصوص» اشاره دارد.
مترادف
با توجه به کاربردهای مختلف واژه، در معنای زمانی مترادف با بقایای روز، در معنای انتزاعی مترادف با سختی و پراکندگی، و در معنای فیزیکی مترادف با محکم کردن و بستن است.
متضاد
بر اساس معانی مختلف شظ، متضادهای آن شامل آغاز روز، همبستگی، راحتی و گشودنِ بند یا گره میشود.
هم خانواده
واژگانی مانند شِظاظ (به معنی چوبک گوشه جوال) و اشظه و اشظاظ که به عنوان اشکال جمع یا مشتقات فعلی این ریشه در زبان عربی به کار میروند، با آن همخانواده هستند.
ریشه
این کلمه اصالت پارسی ندارد و یک واژه وارداتی بسیار کهن و کمکاربرد از زبان عربی به ادبیات و فرهنگهای لغت قدیمی فارسی است.
جمله سازی
به انگلیسی
با توجه به چندمعنایی بودن واژه شظ در متون لغوی، معادلهای انگلیسی آن به تفکیک معنای زمانی، انتزاعی و ابزاری آورده شده است.
به عربی
چون واژه اصالتاً عربی است، دقیقترین برگردانهای آن در فرهنگهای عربی به صورت عبارات روشنتر بیان میشود.
به فارسی
معادلهای دقیق فارسی این واژه شامل عبارات «بقیه روز»، «به مشقت انداختن»، «پریشان کردن یک گروه» و «چوب مخصوص دهانه کیسه» است.
جمعبندی و توضیح کامل شظ
واژه «شظ» یک لغت بسیار کهن، نادر و اصالتاً عربی است که وارد متون لغوی قدیمی فارسی شده است. این کلمه کاربرد امروزی در فارسی معیار ندارد و بیشتر در فرهنگهای لغت بزرگ مانند دهخدا یا به عنوان یک واژه دوحرفی خاص در حل جدولهای متقاطع مورد توجه قرار میگیرد. بررسیها نشان میدهد که خود این واژه یا مشتقاتش در متن قرآن کریم به کار نرفتهاند و بار نمادین یا استعاری خاصی نیز در ادبیات عرفانی ندارند.
از نظر معنایی، شظ یک واژه چندوجهی است؛ در مبحث زمان به معنای اواخر یا باقیمانده روز است، در مفاهیم انتزاعی به معنای ایجاد سختی و پراکندگی در میان یک قوم به کار میرود، و در نهایت به عنوان یک واژه فنی و سنتی، به فرآیند بستن دهانه خورجین و کیسههای بار بر روی حیواناتی نظیر شتر با استفاده از یک چوب مخصوص (که به آن شظاظ میگویند) اشاره دارد.