یعنی چه
تعدیه در لغت به معنای عبور دادن، گذرانیدن و از حد درگذشتن است. در اصطلاح ادبیات و زبانشناسی، به فرآیندی گفته میشود که طی آن یک فعل لازم (ناگذر) به یک فعل متعدی (گذرا به مفعول) تبدیل میشود تا بتواند مفعول بپذیرد؛ مانند تبدیل «نشستن» به «نشاندن».
تلفظ
این واژه به صورت فتح تاء، سکون عین، کسر دال و فتح یاء تلفظ میشود و ساختار آوایی آن [ta'diyeh] است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، واژه «تعدیه» به عنوان پاسخ برای راهنماهایی چون «متعدی کردن فعل» یا «گذرانیدن و عبور دادن» به کار میرود و دقیقاً ۵ حرف دارد.
به انگلیسی
در متون تخصصی دستور زبان انگلیسی برای مفهوم متعدی کردن از واژه Transitivization استفاده میشود و در مفاهیم عمومی عبور و فراتر رفتن، کلمات Passing و Exceeding به کار میروند.
به عربی
این واژه اصالتاً عربی و مصدر باب تفعیل است که در زبان مبدأ نیز دقیقاً به همین صورت و در معنای دستوریِ متعدی کردن فعل یا معنای لغوی سرایت دادن و عبور دادن به کار میرود.
به فارسی
برگردانها و معادلهای دقیق فارسی این واژه شامل «متعدیسازی» (در دستور زبان)، «گذاراندن»، «عبور دادن» و «تجاوز کردن از حد» است. متضاد دستوری آن نیز واژه «لزوم» (لازم بودن فعل) است.
در قرآن
خودِ صیغه مصدر «تعدیه» در متن قرآن کریم به کار نرفته است؛ اما مشتقات دیگر این ریشه (ع-د-و) مانند «تَعْتَدُوا» (تجاوز نکنید) و «عَادُونَ» (تجاوزکنندگان) بارها استفاده شدهاند. همچنین در علوم قرآنی، مفعولدار شدن افعال به وسیله حروف جر را «تعدیه با حرف جر» مینامند.
جمعبندی و توضیح کامل تعدیه
واژه «تعدیه» یک اصطلاح علمی، دستوری و لغوی با ریشه عربی (از ماده ع-د-و) است که نباید آن را با واژه همصدا اما متفاوتِ «تأدیه» (به معنی پرداخت وام و ادای دین) اشتباه گرفت. کاربرد اصلی و شناختهشده این کلمه در ادبیات و زبانشناسی، اشاره به فرآیند متعدی ساختن یا مفعولپذیر کردن یک فعل لازم است.
علاوه بر کاربرد دستوری، تعدیه در لغت به معنای تجاوز کردن از حد، عبور دادن و سرایت دادن نیز هست. اگرچه خود این مصدر در قرآن نیامده، اما مشتقات همریشه آن در آیات الهی کاربرد فراوان دارند و مفسران نیز برای توضیح ساختار افعال قرآن از این اصطلاح استفاده میکنند.