یعنی چه
ترکیب «دیر و دور» اصطلاحی کنایی و ادبی است. این عبارت برای توصیف مفاهیم، زمانها، خاطرات یا آرزوهایی به کار میرود که به دلیل فاصلهٔ زمانی بسیار زیاد (دیر) و دوریِ مسافت یا دستنیافتنی بودن (دور)، دسترسی به آنها به غایت دشوار یا غیرممکن به نظر میرسد.
تلفظ
تلفظ این ترکیب در زبان فارسی معیار به صورت «دیر و دور» (dēr o dūr) است. باید توجه داشت که واژهٔ «دیر» در این ترکیبِ فارسی با واژهٔ عربی «دَیْر» (به معنی صومعه) تفاوت تلفظی و ریشهای کامل دارد.
در جدول
در جدولهای متقاطع، پاسخ این عبارت به عنوان قید ترکیبی یا اصطلاح کنایی دستنیافتنی، خودِ کلمهٔ «دیر و دور» با تعداد ۷ حرف است. معادلهای دیگر آن نظیر «بعید» نیز کاربرد دارند.
به انگلیسی
برای ترجمهٔ تفکیکی، واژهٔ دیر معادل Late و واژهٔ دور معادل Far یا Remote است. برای بیان مفهوم ترکیبی و کنایی آن در زبان انگلیسی میتوان از واژههایی نظیر Out of reach (دور از دسترس) نیز استفاده کرد.
به عربی
در زبان عربی، واژهٔ «متأخّر» به معنای دیر و واژهٔ «بعید» به معنای دور است. ترکیب تفخیمیافته و کنایی «بعید و سحیق» در ادبیات عرب بهترین معادل برای رساندن عمق فاصله در ترکیب «دیر و دور» به شمار میرود.
به فارسی
برگردان و معادلهای خالص فارسی این ترکیب شامل واژههایی چون «دیرین و دوردست»، «طولانی و بافاصله» یا «دیرباز و متباعد» است که هم ابعاد زمان متمادی و هم مکان بعید را پوشش میدهند.
جمعبندی و توضیح کامل دیر و دور
واژههای «دیر» و «دور» در زبان فارسی دو قید مستقل، اصیل و ریشهدار هستند که اولی به مؤلفهٔ زمان (پس از وقت موعود یا مدت دراز) و دومی به مؤلفهٔ مکان (مسافت زیاد و بافاصله) اشاره دارد. هر دو واژه ریشه در زبان پارسی میانه (پهلوی) دارند و از ارکان واژگان بومی این زبان محسوب میشوند.
هنگامی که این دو کلمه در کنار یکدیگر به صورت ترکیب عطفِ «دیر و دور» قرار میگیرند، کارکردی فراتر از معنای لغوی خود پیدا کرده و به یک اصطلاح کنایی و فصیح در ادبیات فارسی تبدیل میشوند. این ترکیب در متون ادبی، تعابیر عاشقانه و عرفانی به عنوان نمادی از سختی مسیر، دستنیافتنی بودن معشوق یا اهداف والا و فرجامهای بسیار دور از دسترس به کار میرود که انسان برای رسیدن به آنها باید از سدِ زمان و مکان بگذرد.