یعنی چه
در اصطلاح منطق و فلسفه اسلامی، «کلی عقلی» به ترکیب یک ماهیت (مانند انسان) با صفتِ کلی بودن (قابلیت انطباق بر مصادیق متعدد) گفته میشود. وقتی در ذهن خود مفهوم «انسانِ کلی» را با قیدِ کلیت آن تصور میکنیم، کلی عقلی شکل میگیرد. این مفهوم به دلیل داشتن قیدِ کلیت، جایش صرفاً در عقل و ذهن است و هرگز نمیتواند به همین صورت در جهان خارج محقق شود؛ چرا که هر چه در عالم واقع وجود دارد، لزوماً جزئی و مشخص است.
تلفظ
واژه «کلّی» با تشدید روی حرف لام و واو مکسور، و «عقلی» با سکون قاف تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع و شرح در متن، پاسخ این اصطلاح فلسفی ۷ حرفی، خودِ عبارت «کلی عقلی» است.
به انگلیسی
در فلسفه غرب، این مفهوم علاوه بر عبارات فوق، بیشتر با عنوان لاتین «Universal in intellectu» (کلی در عقل) شناخته و یاد میشود.
به عربی
این اصطلاح از پایهگذاریهای فارابی و ابنسینا در منطق اسلامی است و در متون عربی به همین صورت به کار میرود.
در قرآن
اصطلاح ترکیبی و تخصصی «کلی عقلی» به عنوان یک واژه فلسفی در متن قرآن مجید به کار نرفته است؛ اما ریشههای ساختاری آن یعنی «کُلّ» (به معنی همه) و مشتقات عقل (مانند یعقلون و تعقلون) به وفور در آیات دیده میشوند.
نماد چیست
در منطق کلاسیک نماد ریاضی خاصی برای آن وجود ندارد؛ اما در تصویرسازیهای آموزشی، آن را به صورت دایره یا مجموعهای نشان میدهند که از ترکیب ماهیت (کلی طبیعی) و صفتِ کلیت (کلی منطقی) به دست آمده است.
جمعبندی و توضیح کامل کلی عقلی
«کلی عقلی» یکی از اصطلاحات کلیدی در بخش احکام کلیات در منطق و فلسفه اسلامی است که نخستین بار توسط فیلسوفان بزرگی چون فارابی و ابنسینا تبیین شد. این مفهوم زمانی شکل میگیرد که عقل، یک مفهوم کلی (مانند انسان) را همراه با خودِ صفتِ «کلیت» و قابلیت صدق بر افراد متعدد در نظر میگیرد و حاصل این ترکیب ذهنی، «انسانِ کلی» میشود.
نکته اساسی در مورد کلی عقلی این است که این پدیده صرفاً یک موجود ذهنی است و موطن آن عقل است. به عبارت دیگر، کلی عقلی با قیدِ کلیتِ خود هرگز نمیتواند پا به جهان خارج بگذارد؛ زیرا هر چیزی که در دنیای واقعی و مادی محقق میشود، ناگزیر یک موجود جزئی، مشخص و دارای ویژگیهای فردی است و صفتِ کلیتِ مطلق در خارج معنا ندارد.
در تقسیمبندی سهگانه منطقدانان، کلی عقلی در کنار «کلی طبیعی» (نفسِ ماهیت بدون قید) و «کلی منطقی» (صرفِ صفتِ کلیت) قرار میگیرد و فهم دقیق آن به درکشناسی مفاهیم ذهنی و نحوه انتزاع معقولات کمک شایانی میکند.