یعنی چه
واژه کرتله دارای دو کاربرد و معنای کاملاً متفاوت است. در لغتنامههای کهن، این واژه به جوان یا پسر نوجوان تنومند، قویجثه و درشتهیکل اطلاق میشد که گاه ظاهری ناهموار یا زشت داشت. در سوی دیگر، این کلمه در گویشهای بومی جنوب و غرب ایران (بهویژه دزفولی و لری) به معنای هر شیء گرد و کروی است و به طور اختصاصی به نوعی سبد حصیری دردار و گرد (مشابه کپو) گفته میشود که برای نگهداری نان کاربرد دارد.
تلفظ
این واژه در متون کهن لغوی و اصطلاحات عامیانه به صورت کَرتَله (فتح کاف و تاء) یا کَرتَلّه (با تشدید لام) حرکتگذاری و تلفظ میشود.
در جدول
در طراحهای جدول، اگر به عنوان راهنما از عباراتی چون «جوان تنومند» یا «سبد حصیری گرد دزفولی» استفاده شود، پاسخ مورد نظر میتواند خود واژه ۵ حرفی «کرتله» یا کلمات مترادف آن مانند دکل و کپو باشد.
به انگلیسی
بسته به اینکه کدام معنای واژه مد نظر باشد، برگردان انگلیسی آن تفاوت میکند؛ برای توصیف جثه از تعابیر تنومند و برای صنایعدستی از واژگان مربوط به سبدبافی استفاده میشود.
به ترکی
معادل این واژه در زبان ترکی برای اشاره به شخص قویجثه عبارت «İri yarı genç» و برای اشاره به ظرف بافتهشده از حصیر «Hasır sepet» است.
به فارسی
برگردانها و واژگان جایگزین فارسی این کلمه شامل دکل، کندواله و جوان درشتهیکل (در معنای اول) و کپو، طبق، سبد حصیری و ناندان (در معنای دوم) هستند.
نماد چیست
این واژه در لغتنامههای کلاسیک به عنوان نماد عامیانه خاصی ثبت نشده است؛ اما در فرهنگ بومی و اصیل استانهای لرستان و خوزستان (بهویژه دزفول)، سبد کرتله به عنوان مأمنی برای حفظ نان، نمادی ارزشمند از برکت سفره، هنر دست زنان عشایر و روستایی و همزیستی مسالمتآمیز با طبیعت به شمار میرود.
جمعبندی و توضیح کامل کرتله
واژه «کرتله» از جمله کلماتی است که در پهنه زبان و گویشهای ایرانی دو زیست متفاوت را تجربه کرده است. از یک سو در ادبیات عامیانه و لغتنامههای کهن (مانند اصفهان قدیم) به عنوان صفت برای جوانان یا نوجوانان تنومند، درشتهیکل و گاه زمخت به کار میرفته و مترادف کلماتی چون دکل یا کندواله بوده است.
از سوی دیگر، این واژه در فرهنگ بومی و صنایعدستی مناطق غرب و جنوب غرب ایران، بهویژه در گویشهای لری و دزفولی، حیاتی کاملاً کاربردی دارد. در این مناطق، کرتله به اشیاء گرد و کروی و به طور مشخص به سبدهای حصیری دردارِ بافته شده از برگ درخت خرما (نخل) اطلاق میشود که برای نگهداری نان و جلوگیری از بیات شدن آن استفاده میشود و قرابت معنایی و ساختاری نزدیکی با کلمه «کپو» دارد.