معنی
«بط» در اصل به معنای مرغابی یا اردک (پرنده آبزی مشهور) است. در ادبیات کهن فارسی، به ظرف یا صراحی شراب که به شکل مرغابی ساخته میشد نیز «بط» میگفتند. همچنین در اصطلاح پزشکی قدیم و به عنوان مصدر عربی، به معنای شکافتن دمل و جراحت با نشتر است.
یعنی چه
این واژه اشاره به نوعی پرنده دارد که در آب و خشکی زندگی میکند و در متون ادبی و عرفانی، کاربردهای نمادین فراوانی دارد. وقتی در شعر کلاسیک از «خندهٔ بط» صحبت میشود، منظور صدای ریختن مایعات از ظرفی است که به شکل مرغابی ساخته شده است.
مترادف
واژههای مرغابی و اردک رایجترین مترادفهای این کلمه هستند. در متون قدیمیتر از اصطلاحاتی چون علجوم یا بت نیز استفاده شده است.
متضاد
از آنجا که «بط» یک اسم ذات (نام یک موجود زنده) است، متضاد حقیقی و مستقیم برای آن در زبان فارسی تعریف نمیشود؛ اما در طبقهبندیها میتوان آن را در تقابل با پرندگان غیرآبزی قرار داد.
ریشه
بر اساس لغتنامههای معتبر مانند دهخدا، این واژه در اصل از واژه فارسی «بت» (به معنی مرغابی) گرفته شده که پس از ورود به زبان عربی معرب گشته و به صورت «بَطّ» درآمده است. سپس دوباره با همین ظاهر معرب به زبان فارسی بازگشته و کاربرد یافته است.
جمله سازی
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، اگر طراح سوال بپرسد «مرغابی دو حرفی» یا «اردک در جدول»، پاسخ دقیق آن واژه «بط» است.
به انگلیسی
معروفترین معادل بینالمللی این واژه کلمه Duck در زبان انگلیسی است.
جمعبندی و توضیح کامل بط
واژه «بط» یکی از کلمات اصیل و کهن در ادبیات و فرهنگ ماست که ریشهای بینزبانهای فارسی و عربی دارد. این واژه در درجه اول به پرنده آبزی یعنی اردک یا مرغابی اشاره میکند، اما به دلیل شکل ظاهری این پرنده، در گذشته به ظرفهای شراب و صراحیهای خاصی که به شکل مرغابی ساخته میشدند نیز بط یا بطه میگفتند که صدای خروج مایع از آنها را به خنده بط تشبیه میکردند.
در ادبیات عرفانی ایران، بهویژه در آثار بزرگان چون مولانا در مثنوی معنوی و عطار نیشابوری در منطقالطیر، بط جایگاه نمادین ویژهای دارد. او نماد موجودی است که به دلیل وابستگی شدید به آب و ترس از خشکی، از پرواز بلندمرتبه و سفر به سوی حقیقت باز میماند. بط در عرفان نماینده انسانهای حریص، طماع و غوطهور در ظواهر دنیاست که مدام سر در آب دارند و نگران روزی خویش هستند.
اگرچه این واژه به طور مستقیم در متن قرآن کریم نیامده است، اما در تفاسیر عرفانی آیات مربوط به پرندگان (مانند داستان چهار مرغ ابراهیم علیهالسلام) مفسران بارها به ویژگیهای بط استناد کردهاند تا مفاهیم اخلاقی و سلوک روحی را به مخاطب آموزش دهند.