یعنی چه
عبارت «ورقلمبیده» در زبان فارسی به معنای برآمده، برجسته، بیرونزده و متورم است. بنابراین، چشم ورقلمبیده به چشمی اطلاق میشود که به دلایل مختلفی مانند ویژگیهای ساختاری، تعجب، ترس یا بیماریهای خاص، حالت پفکرده و جلوآمده پیدا کرده است.
تلفظ
تلفظ صحیح این ترکیب به صورت «چَشمِ وَرْقَلَمْبیده» (chashm-e var-ghalambideh) است که در آن واژه «ورقلمبیده» ساختاری عامیانه اما اصیل دارد.
در جدول
در کلمات متقاطع و جدولهای کلمات، پاسخ این راهنما بسته به تعداد حروف تعیین میشود. پاسخ اصلی و دقیق ۱۲ حرفی خودِ «چشم ورقلمبیده» است و معادل چهار حرفی آن «جاحظ» نام دارد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای توصیف عمومی این حالت از اصطلاح Bulging eyes و در مراجع پزشکی و علمی از واژگان تخصصی Exophthalmos یا Proptosis استفاده میشود.
به فارسی
مترادفهای فارسی این واژه شامل «چشم برآمده»، «چشم برجسته» و «چشم از حدقه بیرونزده» است. متضاد آن نیز «چشم گودافتاده» یا «چشم فرورفته» نامیده میشود. این کلمه از پیشوند «ور» (بر) و «قلمبه» ساخته شده است.
در قرآن
ترکیب عامیانه «چشم ورقلمبیده» به این شکل در متن قرآن وجود ندارد؛ اما برای توصیف حالت وحشتزدگی و خیرگی چشمها در روز قیامت، از عبارت «شَاخِصَةٌ أَبْصَارُهُمْ» (به معنی خیره ماندن و از حرکت بازماندن چشمها از شدت ترس) استفاده شده است.
نماد چیست
این حالت چشمی در فرهنگ عامه و ادبیات کنایی، نشانهای از حیرت و تعجب بسیار زیاد، وحشتزدگی، یا خشم مهارنشدنی است. در مفاهیم پزشکی نیز این پدیده نماد بارز اختلالات جسمی مانند بیماریهای تیروئیدی (گریوز) به شمار میرود.
جمعبندی و توضیح کامل چشم ورقلمبیده
اصطلاح «چشم ورقلمبیده» در زبان فارسی به چشمهایی گفته میشود که حالتی برآمده، متورم و متمایز از حالت طبیعی دارند و به نظر میرسد از حدقه بیرون زدهاند. این واژه اصیل و عامیانه از ترکیب پیشوند «ور» و واژه «قلمبه» تشکیل شده و در گفتگوهای روزمره بسیار کاربرد دارد.
از نظر معنایی و کنایهای، این عبارت معمولاً برای توصیف حالات روحی شدید مانند تعجب فراوان، ترس و خشم به کار میرود؛ به طوری که فرد در اثر شوک وارده چشمهایش گرد و برجسته میشود. در عین حال، این پدیده یک عنوان شناختهشده در علم پزشکی نیز هست که به بیرونزدگی چشم در اثر بیماریها اشاره دارد.
در بازیهای فکری و جدول کلمات، این عبارت به عنوان یک پاسخ دوازده حرفی دقیق شناخته میشود و معادلهای عربی آن مانند «جاحظ» یا معادلهای انگلیسی آن نظیر Bulging eyes نیز در متون مختلف برای اشاره به همین مفهوم استفاده میشوند.