یعنی چه
در فلسفه اسلامی و طبیعیات قدیم، به حرکتی گفته میشود که عامل و مبدأ آن «نفس» (روح یا قوه مدبره جاندار) است و با اراده، شعور و شوق صورت میگیرد؛ مانند راه رفتن انسان، پرواز پرندگان یا اندیشیدن. فلاسفه حتی حرکت افلاک را نیز از نوع ارادی و نفسانی میدانستند. در طب سنتی نیز به حالات روحی و عواطفی چون خشم و شادی که باعث حرکت روح بخاری در بدن میشوند، حرکات نفسانی میگفتند.
تلفظ
این ترکیب وصفی به صورت [حَرَکَتِ نَفْسانی] تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ این مفهوم معمولاً «حرکت نفسانی»، «حرکت ارادی» یا «حرکت شوقی» است.
به انگلیسی
این اصطلاح در متون فلسفی و روانشناختی انگلیسی به معادلهای فوق برگردانده میشود.
در قرآن
خودِ اصطلاح فلسفی «حرکت نفسانی» در متن قرآن عیناً نیامده است، اما واژههای ریشه آن یعنی «حرکت» و «نفس» بارها به کار رفتهاند. مفاهیمی مانند «وَسْوَسَتْ بِهِ نَفْسُهُ» (وسوسه کردن نفس) در آیه ۱۶ سوره ق، یا «تَهْوَى الْأَنْفُسُ» (خواسته و میل نفس) در آیه ۲۳ سوره نجم، نزدیکترین تعابیر به حرکات و تمایلات نفسانی هستند.
نماد چیست
در فلسفه و ادبیات عرفانی (بهویژه در اشعار مولانا)، «گردش پرگار» و «چرخش افلاک» نماد حرکت شوقی و نفسانیِ موجودات در طلب خالق، معشوق و رسیدن به کمال مطلق است.
جمعبندی و توضیح کامل حرکت نفسانی
حرکت نفسانی یکی از اصطلاحات کلیدی در فلسفه، طبیعیات قدیم و روانشناسی سنتی است. این واژه به هر نوع جنبش، رفتار یا تغییر حالتی اطلاق میشود که منشأ آن نه عوامل اجباری بیرونی (حرکت قسری) و نه قوانین فیزیکی بدون شعور ماده (حرکت طبیعی)، بلکه نیروی محرکهٔ نفس و روحِ آگاه است. این حرکت همواره با اراده، شوق و آگاهی همراه است، خواه مانند راه رفتن نمود فیزیکی داشته باشد و خواه مانند تفکر، امری ذهنی باشد.
علاوه بر ابعاد فلسفی، این مفهوم در طب سنتی نیز کاربرد دارد و به تغییرات عاطفی و روانی انسان مانند خشم، اندوه، ترس و شادی که بر اساس حرکت روح بخاری در بدن شکل میگیرند، حرکات نفسانی گفته میشود. در ادبیات عرفانی نیز این واژه پیوندی عمیق با اشتیاق موجودات برای سیر به سوی کمال دارد و چرخش افلاک نمادی از این بیقراری نفسانی به شمار میرود.