کلمه رخ برتافتن یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل کلمه رخ برتافتن

عبارت ادبی و کنایی «رخ برتافتن» یکی از ترکیبات زیبای زبان فارسی است که از دو جزء «رخ» به معنای چهره و «برتافتن» به معنای پیچاندن و کج کردن تشکیل شده است. این اصطلاح در لغت‌نامه‌های معتبری چون دهخدا و معین به معنای فیزیکیِ چرخاندن صورت برای ندیدن کسی، و در معنای کنایی به مفهوم اعراض، بی‌اعتنایی، دوری گزیدن و قهر کردن تعبیر شده است.

در ادبیات کلاسیک و عرفانی ایران، رخ برتافتن معشوق جلوه‌ای از جلال، بی‌نیازی و هجران است که مایه آزمایش دلِ عاشق می‌شود. اگرچه خود این عبارت فارسی در متن قرآن نیامده، اما مفهوم عینی آن در آیات متعددی با واژه‌های «اعراض» و «تولی» بیان شده است؛ بارزترین نمود آن آیه ۱۸ سوره لقمان («ولا تصعر خدک للناس») است که کج کردن صورت از روی تکبر را نکوهش می‌کند.

از نظر ساختار زبانی، واژه رخ ریشه در پارسی میانه دارد و فعل برتافتن از پیشوند «بر» و مصدر «تافتن» (برگرفته از ریشه کهن به معنی پیچیدن) پدید آمده است. معادل‌های بین‌المللی آن نظیر Yüz çevirmek در ترکی و To turn away در انگلیسی نیز دقیقاً همین تصویر عینیِ چرخاندن صورت را برای رساندن مفهومِ انتزاعیِ بی‌اعتنایی به کار می‌برند.