یعنی چه
«ابن فوطی» یک واژه یا اصطلاح عمومی با معنای لغوی مستقل نیست، بلکه یک اسم خاص (علم) متعلق به کمالالدین ابوالفضل عبدالرزاق شیبانی بغدادی، یکی از بزرگترین مورخان و کتابداران جهان اسلام در دوره ایلخانی است. معنای ترکیبی این کنیه «فرزند فوطی» است؛ واژه «فوطه» در عربی به معنی لنگ یا پیشبند است و این لقب به شغل جد مادری او که فوطهفروش بوده اشاره دارد. او مدتی کتابدار رصدخانه مراغه در خدمت خواجه نصیرالدین طوسی بود.
تلفظ
این عبارت از دو بخش «اِبن» (به کسر الف و سکون ب) و «فُوَطی» (به ضم فاء و فتح واو) تشکیل شده است که در زبان عربی به صورت «ابن الفُوطِیّ» تلفظ میشود.
در جدول
در سؤالات جدولهای متقاطع، در پاسخ به کلماتی چون «مورخ نامدار قرن هفتم»، «کتابدار رصدخانه مراغه» یا «نویسنده مجمع الآداب»، نام «ابن فوطی» به عنوان یک پاسخ ۷ حرفی جای میگیرد.
به انگلیسی
در منابع و دانشنامههای بینالمللی و انگلیسیزبان، این شخصیت تاریخی و آثار او با نگارش استاندارد Ibn al-Fuwati ثبت و شناخته شده است.
به فارسی
چون این کلمه یک اسم خاص تاریخی عربی است، ترجمه مستقیم فارسی ندارد؛ اما در متون فارسی او را با نام اصلیاش یعنی «کمالالدین ابوالفضل عبدالرزاق شیبانی بغدادی» و گاه با شهرت دیگرش «ابن الصابونی» (به دلیل شغل صابونفروشی پدرش) معرفی میکنند.
در قرآن
عبارت «ابن فوطی» یک اسم خاص برای شخصیتی است که سدهها پس از نزول قرآن میزیسته و خود واژه «فوطه» نیز در متن قرآن کریم کاربرد یا ریشهای ندارد.
نماد چیست
این عبارت دارای مفهوم نمادین، استعاری یا اسطورهای در فرهنگ عامه نیست؛ بلکه در تاریخنگاری اسلامی، نمادی از تلاشهای علمی، کتابداری پیشرفته و حفظ میراث مکتوب در دوران بحرانی حمله مغول به شمار میرود.
جمعبندی و توضیح کامل ابن فوطی
ابن فوطی (۶۴۲ - ۷۲۳ قمری) یکی از برجستهترین مورخان، ادیبان و کتابداران جهان اسلام در دوره ایلخانی بود. او که در جریان سقوط بغداد توسط مغولان اسیر شده بود، به دلیل دانش و فضل فراوانش مورد توجه خواجه نصیرالدین طوسی قرار گرفت و به عنوان کتابدار رصدخانه معروف مراغه منصوب شد. او سالها به جمعآوری و حفظ کتب همت گماشت و میراث علمی ارزشمندی را از نابودی نجات داد.
لقب او یعنی «ابن فوطی» به شغل جد مادریاش که به کار تولید یا فروش فوطه (نوعی پارچه، لنگ یا پیشبند) مشغول بوده، اشاره دارد. نام اصلی وی عبدالرزاق شیبانی بغدادی است و گاه به دلیل شغل صابونفروشی پدرش، او را «ابن الصابونی» نیز نامیدهاند.
مهمترین و مشهورترین اثر برجایمانده از ابن فوطی کتاب ارزشمند «مجمع الآداب فی معجم الالقاب» است که یک دانشنامه بزرگ تاریخی و تراجمنویسی درباره القاب و اصطلاحات زمان خود محسوب میشود و از منابع دستاول تاریخ پژوهی به شمار میرود.