یعنی چه
واژه ضرتان شکل تثنیه (دوگان) کلمه عربی «ضَرّة» است. این کلمه در زبان فارسی و عربی به سه معنای اصلی به کار میرود: نخست به معنای دو زن که همزمان همسر یک مرد هستند (دو هوو)، دوم به معنای دو سنگ زیرین و روئین آسیاب، و سوم در کنایات و متون حکمی به دو طرف استخوان سرین یا کفل اشاره دارد. در مفاهیم انتزاعی، نشاندهنده دو امر سازشناپذیر است.
تلفظ
تلفظ صحیح این واژه به صورت فتح ضاد، فتح و تشدید راء است که به صورت «ضَرَّتان» (Darratān) خوانده میشود.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، واژه ضرتان به عنوان پاسخ پنجحرفی برای راهنماهایی مثل «دو هوو»، «دو سنگ آسیاب» یا «دو طرف استخوان کفل» کاربرد دارد.
به انگلیسی
بر اساس کاربرد، معادل انگلیسی آن در معنای خانوادگی co-wives یا co-wife و در معنای ابزاری two millstones است.
به فارسی
برگردان و برابرهای دقیق فارسی این واژه شامل «دو هوو»، «انباغان» (دو انباغ) و «دو سنگِ آس» (سنگهای بالا و پایین آسیاب دستی یا آبی) است.
در قرآن
کلمه «ضرتان» به صورت مستقیم در قرآن کریم ذکر نشده است؛ با این حال، همخانوادههای این واژه از ماده (ض ر ر) مانند ضر، ضرار و تضروا به وفور در آیات قرآنی به مفهوم زیان و آسیب دیده میشوند.
نماد چیست
در متون عرفانی، فلسفی و کنایات اسلامی (مانند حکمتهای نهجالبلاغه)، ضرتان نماد بارز «دنیا و آخرت» است؛ چرا که این دو مانند دو هوو هستند که خشنودی و نزدیکی به یکی، موجب رنجش و دوری از دیگری میشود. همچنین در ادبیات عامه نماد رقابت، حسادت و تنشهای خانوادگی است.
جمعبندی و توضیح کامل ضرتان
واژه «ضرتان» کلمهای با ریشه عربی و ساختار تثنیه است که وارد ادبیات و لغتنامههای فارسی شده است. معنای نخست و مشهور آن «دو هوو» (دو زن که همسر یک مرد هستند) است و ریشه آن از ماده ضرر میآید، چرا که در بافت سنتی مایه رقابت و رنج عاطفی تلقی میشده است. علاوه بر این، لغتنامههای معتبری چون دهخدا معنای فیزیکی «دو سنگ آسیاب» را نیز برای آن ثبت کردهاند.
این واژه گرچه در گفتار روزمره فارسی زبانان کاربرد چندانی ندارد، اما در متون کهن، کتب حکمی و حل جدول کلمات متقاطع جایگاه ویژهای دارد. مهمترین کارکرد استعاری آن، به عنوان نمادِ دو امرِ همزمان و ناسازگار مانند دنیا و آخرت است که توافق با یکی، ملازم مخالفت با دیگری است.