یعنی چه
واژهٔ «جاحظه» (مؤنثِ جاحِظ) در لغت به معنای چشمی است که حدقهٔ آن جلو آمده، متورم شده یا از حدقه بیرون زده باشد. این کلمه برای توصیف ساختار ظاهری چشمی به کار میرود که به دلیل ویژگیهای طبیعی یا حالت خاصی مانند تعجب و ترس، حالتی برجسته پیدا کرده است.
تلفظ
این واژه به صورت جاحِظه (با کسرهٔ حرف ظاء) تلفظ میشود و در اصلِ زبان عربی به صورت مؤنث (جاحِظَة) به کار میرود.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، در پاسخ به سؤالاتی نظیر «چشم برآمده»، «چشم بیرونزده» یا «حدقه بیرونجسته»، واژهٔ ۵ حرفی «جاحظه» به کار میرود.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای توصیف این حالت از اصطلاحات توصیفی مانند Bulging eye استفاده میشود. در علم پزشکی نیز به این وضعیت ظاهری حدقه، Exophthalmos یا Proptosis میگویند.
به عربی
این کلمه کاملاً عربی است و از ریشهٔ ثلاثی مجرد «ج ح ظ» به معنی جلو آمدن حدقه چشم مشتق شده است. ترکیب «عینٌ جاحظة» در متنهای کهن عربی به معنی چشمی با حدقه برآمده است.
به فارسی
در زبان فارسی برای این واژه معادلهای دقیقی همچون «چشمِ برآمده»، «حدقهٔ بیرونجسته» و در اصطلاحات عامیانهتر و کهن «چشمِ ورپُلغیده» استفاده میشود. متضاد آن نیز در ادبیات «غائره» یا همان چشم گودافتاده و فرورفته است.
در قرآن
واژهٔ «جاحظه» و ریشهٔ لغوی آن (جحظ) در متن قرآن کریم به کار نرفتهاند؛ این کلمه صرفاً یک واژهٔ لغوی و کاربردی در زبان و ادبیات عرب و فارسی است و ریشهٔ قرآنی ندارد.
جمعبندی و توضیح کامل جاحظه
واژهٔ «جاحظه» اصالتی عربی دارد و از ریشهٔ «جَحَظَ» گرفته شده است که به معنای بیرونزدگی، برجستگی و جلو آمدن حدقهٔ چشم است. این کلمه به عنوان صفت برای چشمهایی به کار میرود که حالتی درشت و متورم دارند یا به دلیل حالات روانی خاصی چون ترس شدید، حیرت و شگفتی، کاملاً باز و خیره به نظر میرسند.
در تاریخ و ادبیات اسلامی، مشتق مذکر این کلمه یعنی «جاحظ»، لقب دانشمند و نویسندهٔ شهیر معتزلی (ابوعثمان عمرو بن بحر) بوده که به دلیل داشتن چشمانی بزرگ و برآمده به این نام معروف شده بود. به همین سبب، در پارهای از متون ادبی، این کلمه یادآور تیزبینی و کثرت تألیف نیز هست.
در زبان فارسی و زبانهای دیگر مانند انگلیسی، این مفهوم هم در حوزه ادبیات برای توصیف حالات چهره و هم در حوزه پزشکی (تحت عنوان اگزوفتالمی) برای اشاره به بیماریهای چشمی و تیروئیدی که باعث جلو آمدن کرهٔ چشم میشوند، کاربرد دارد.