شهرت عملی متاخرین یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل شهرت عملی متاخرین

اصطلاح «شهرت عملی متأخرین» یک ترکیب کاملاً تخصصی و انتزاعی در علم اصول فقه اسلامی (به‌ویژه فقه امامیه) است. این مفهوم زمانی شکل می‌گیرد که یک روایت یا حکم فقهی، مورد استناد و عمل وسیع فقیهانی قرار گیرد که از قرن هشتم هجری (دوره علامه حلی) به بعد می‌زیسته‌اند. با اینکه این فقها بر اساس آن روایت فتوا داده‌اند، اما تعداد آن‌ها به حد اجماع کامل نرسیده است.

در مباحث اصولی، تفاوت ظریفی میان انواع شهرت وجود دارد؛ اگر فقیهان فقط فتوایی همسان بدهند بدون اینکه مشخص باشد به روایتی استناد کرده‌اند، به آن «شهرت فتوایی» می‌گویند، اما در «شهرت عملی»، استنادِ مستقیم به روایت در مقام عمل فقهی ملاک است. بر خلاف شهرت عملی قدما (پیشینیان)، در مورد شهرت عملی متأخرین نظر اکثر اصولیون بر این است که این شهرت نمی‌تواند ضعفِ سندی یک روایت را جبران یا ترمیم کند و به خودی خود حجیت مستقل ندارد.

این واژه از ترکیب سه کلمه عربی (شهرة، عملی، متأخرین) ساخته شده و هیچ‌گونه ریشه یا کاربرد مستقیمی در نص قرآن کریم ندارد؛ چرا که واژه «شهر» در قرآن به معنای ماه (مانند شهر رمضان) به کار رفته و خود این اصطلاح فقهی، محصول ادوار بعدی تکامل اجتهاد است.