یعنی چه
ذکر و تسبیح عبارتی ترکیبی است که به مجموعه اعمال عبادی زبانی و قلبی اشاره دارد. ذکر به معنای یادآوری، به خاطر سپردن و بر زبان آوردن نامها و صفات خداوند برای دوری از غفلت است. تسبیح نیز به طور خاص به معنای تنزیه و پاک دانستن پروردگار از هرگونه عیب، شریک و صفات مخلوقات است؛ مانند گفتن عبارت سبحانالله. در عرف عام، به مهرههای مخصوص شمارش این اذکار نیز تسبیح میگویند.
تلفظ
واژه ذکر با کسره ذال و سکون کاف [ذِکْر] و واژه تسبیح با فتح تاء و سکون سین [تَسْبیح] تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ این عبارت با توجه به تعداد حروف خواسته شده مشخص میشود و خود عبارت «ذکر و تسبیح» دقیقاً ۹ حرف دارد.
به انگلیسی
برای مفهوم ذکر از واژههای Remembrance یا Invocation و برای تسبیح از Glorification استفاده میشود. به ابزار تسبیح نیز Prayer beads یا Rosary میگویند.
به عربی
این دو واژه اصالتاً عربی هستند. ذکر از ریشه (ذ ک ر) به معنی یادآوری و تسبیح از ریشه (س ب ح) به معنی تنزیه و دور کردن خداوند از صفات نقص است.
به فارسی
معادلهای فارسی دقیق این ترکیب عباراتی چون «یادآوری و تنزیه یزدان»، «ستایش پاکی خدا»، «یاد پروردگار» و در اصطلاح ابزاری، «مهرههای طاعت» یا «سُبحه» است که نشاندهنده پیوند قلبی با خالق است.
در قرآن
واژه ذکر بیش از ۲۵۰ بار در قرآن آمده و حتی خود قرآن نیز «ذکر» نامیده شده است (إنا نحن نزلنا الذکر). تسبیح نیز بارها برای ملائکه، انسانها و تمام موجودات هستی به کار رفته است؛ چنانکه در آیه ۴۴ سوره اسراء آمده که تمام آسمانها و زمین و آنچه در آنهاست، تسبیحگوی خداوند هستند.
جمعبندی و توضیح کامل ذکر و تسبیح
عبارت «ذکر و تسبیح» یکی از کلیدیترین مفاهیم در فرهنگ و ادبیات اسلامی است که پیوند عمیق میان مخلوق و خالق را به تصویر میکشد. ذکر با بیدار کردن دل از ورطه غفلت و فراموشی، ذهن انسان را متوجه حضور خداوند میکند، در حالی که تسبیح با منزه دانستن پروردگار از هرگونه عیب و نقص، توحید خالص را در جان فرد جاری میسازد. این دو مفهوم در کنار هم، بالهای پرواز معنوی یک مومن قلمداد میشوند.
در کاربرد روزمره و مادی، کلمه تسبیح به رشته مهرههایی اطلاق میشود که عبادتکنندگان برای شمارش اذکار خود به دست میگیرند. این ابزار در هنر، شعر و فرهنگ عامه به نمادی کلاسیک از زهد، پارسایی، طاعت و صلح درونی تبدیل شده است که نشاندهنده هوشیاری مداوم قلب در محضر پروردگار است.