یعنی چه
استحیاء واژهای چندمعنایی است که در کاربرد رایج به حالت شرم، خجلت و خودداری از کارهای ناپسند به دلیل حیا اشاره دارد. این کلمه در متون کهن و قرآنی معنای دوم مهمی نیز دارد که عبارت است از طلب حیات کردن برای کسی، باقی گذاشتن و صرفنظر از کشتن او.
تلفظ
این واژه مصدری از باب استفعال است و به صورت کسر همزه اول و سکون سین و تاء تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع، در پاسخ به راهنمای «شرم داشتن» یا «زنده نگه داشتن در قرآن» کلمه ۷ حرفی «استحیاء» مد نظر است.
به انگلیسی
بسته به متن و کاربرد، برای معنای اخلاقی آن از واژگان مربوط به شرم و وقار، و برای معنای تاریخی/قرآنی آن از اصطلاحات مربوط به نجات جان استفاده میشود.
به عربی
این واژه اصالتاً عربی است و از ریشه سه حرفی (ح ی ی) اشتقاق یافته است.
به فارسی
برابرهای دقیق فارسی این واژه در حوزه اخلاق «شرم»، «آزرم» و «حجب و حیا» است و در حوزه معنایی دوم به «زندهگردانی» یا «باقی گذاشتن جان» ترجمه میشود.
در قرآن
این کلمه در قرآن کریم در دو جلوه متفاوت آمده است: نخست در آیه ۲۵ سوره قصص برای توصیف رفتار باوقار و شرمگینانه دختر حضرت شعیب هنگام راه رفتن («تَمْشِی عَلَى اسْتِحْیَاء»)، و دوم در آیاتی مانند آیه ۴۹ سوره بقره در وصف جنایت فرعونیان که پسران را سر میبریدند و زنان را برای کنیزی زنده نگه میداشتند («وَیَسْتَحْیُونَ نِسَاءَکُمْ»).
جمعبندی و توضیح کامل استحیاء
واژه «استحیاء» یکی از لغات دقیق و پرمحتوا در زبان عربی است که وارد زبان فارسی شده و ساختاری چندوجهی دارد. این واژه که مصدر باب استفعال از ریشه «ح-ی-ی» است، در وهله اول به معنای شرم، خجلت و بازآمدن از زشتیها به سبب نجابت است. این معنا در فرهنگ اسلامی و اخلاقی به عنوان یکی از نمادهای بارز ایمان، عفت و وقار شناخته میشود.
از سوی دیگر، این واژه پیوند عمیقی با مفهوم «حیات» دارد؛ به طوری که در متون کهن و قرآن کریم، به معنای طلبِ زنده ماندن، ابقاء و نکشتن یک شخص نیز به کار میرود. این تفاوت ظریف معنایی نشان میدهد که چگونه یک ریشه لغوی میتواند همزمان به حفظ حرمت نفس انسانی (از طریق حیا) و حفظ جان انسان (از طریق زنده نگه داشتن) دلالت داشته باشد.