یعنی چه
واژه «مریز» در زبان فارسی دو معنا و کاربرد متفاوت دارد؛ نخست به عنوان فعل نهی یا صورت دعایی از مصدر ریختن به معنی «نریز، فرو نپاش، جاری نکن» که امروزه بیشتر در ترکیب کنایی و تحسینآمیز «دست مریزاد» (به معنای دستت نریزد و پایدار بماند) زنده است. دوم، در برخی متون کهن یا گویشهای محلی، صورتی از واژه عربی «مریض» به معنی ناخوش و بیمار است.
تلفظ
این کلمه در هر دو کاربرد خود با فتح میم و کسر راء بهصورت «مَریز» تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، این واژه معمولاً با راهنماهایی چون «فعل نهی از ریختن»، «نریز» یا «صورت دیگر کلمه مریض» هدایت میشود و پاسخی ۴ حرفی است.
به انگلیسی
بسته به بافت متن، در معنای فعلی از عبارات امری منفی و در معنای صفت از واژگان مربوط به سلامت استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی برای بخش فعلی از صیغه نهی فعل صبّ یا هرق استفاده میشود و برای معنای دوم خودِ واژه مریض به کار میرود.
به ترکی
در ترکی استانبولی برای نهی از ریختن کلمه Dökme و برای آرزوی نریختن (مانند دست مریزاد) عبارت dökülmesin به کار میرود.
به فارسی
برابرهای روان فارسی این واژه در نقش فعلی «نریز» و «سرازیر نکن» است و در نقش صفت کهن شامل «بیمار»، «ناخوش» و «دردمند» میشود.
جمعبندی و توضیح کامل مریز
واژه «مریز» در ادبیات و زبان فارسی ساختاری ذووجوهین دارد. ریشه اصیل و پارسی آن به مصدر «ریختن» بازمیگردد که در قالب فعل نهی یا صورت دعاییِ منفی به معنی نریختن و حفظ شدن است. این کاربرد امروزه به صورت مستقل کمتر شنیده میشود اما در اصطلاح پرکاربرد «دست مریزاد» نقشی نمادین برای تحسین، پایداریِ توانایی و آرزوی دوامِ کارهای نیکو ایفا میکند.
از سوی دیگر، این واژه در متون کلاسیک و نظم و نثر کهن، گاه دگرگونی نوشتاری و آوایی واژه عربی «مریض» (بیمار و علیل) است که به دلیل همسانی تلفظ، به این صورت ثبت میشده است. بنابراین برای درک دقیق آن باید به بافت متن و جایگاه کلمه در جمله توجه کرد.