یعنی چه
فقر و فنا یک اصطلاح ترکیبی در عرفان و تصوف است. «فقر» به معنای درک نیاز مطلق سالک به خداوند و سلب هرگونه مالکیت و منیت از خویشتن است و «فنا» به مرحلهای اشاره دارد که در آن صفات بشری و خودبینی سالک به طور کامل نابود شده و او مستغرق در ذات و صفات الهی میگردد. این ترکیب اصطلاحاً به کمال سلوک صوفیانه اشاره دارد که از نیاز کامل به خدا آغاز شده و به محو کامل خود در او میانجامد.
تلفظ
تلفظ صحیح کلمه به صورت فَقر و فنا [faqr va fanā] میباشد که هر دو واژه دارای ریشه عربی هستند.
در جدول
در جدولهای متقاطع ادبی و مذهبی، این عبارت معمولاً به عنوان پاسخ برای طراحانی است که آخرین وادی عرفان یا مرحله نهایی سقوط انانیت را در قالب یک عبارت ۷ حرفی طلب میکنند.
به انگلیسی
در متون انگلیسی، برای انتقال دقیق مفهوم عرفانی فقر از واژه Poverty (در معنای لاهوتی) و برای فنا از واژگانی چون Annihilation یا Extinction استفاده میشود.
به عربی
این اصطلاح کاملاً از ریشههای عربی (ف-ق-ر) به معنی نیاز و شکستگی و (ف-ن-ی) به معنی زوال و نیست شدن گرفته شده است.
در قرآن
خودِ ترکیب «فقر و فنا» در قرآن نیامده است، اما ریشهها و مشتقات اصطلاحی آن کاربرد روشنی دارند. برای فقر ذاتی انسان آیه «يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ» (فاطر/۱۵) و برای مفهوم فنا آیات «كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ * وَيَبْقَىٰ وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ» (الرحمن/۲۶-۲۷) به چشم میخورند.
نماد چیست
در ادبیات عرفانی (مانند منطقالطیر عطار)، نماد این وادی «پروانه» است که خود را به آتش شمع میزند و کاملاً نابود (فانی) میشود. همچنین نماد «قطره»ای است که به دریا میپیوندد و دیگر هویتی مستقل از دریا ندارد، یا «سایه»ای که در برابر نور مستقیم خورشید محو میگردد.
جمعبندی و توضیح کامل فقر و فنا
اصطلاح «فقر و فنا» بر خلاف ظاهر عامیانه آن که ممکن است تداعیکننده تنگدستی مادی و نابودی باشد، در فرهنگ عرفانی و ادبیات صوفیانه عالیترین مرتبه کمال معنوی است. این ترکیب به عنوان هفتمین و آخرین وادی از هفت وادی سیر و سلوک شناخته میشود که سالک پس از عبور از مراحل دشواری چون طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید و حیرت به آن قدم میگذارد.
در این مرتبه، سالک به این درک شهودی میرسد که هیچ چیز از خود ندارد و فقر ذاتی خویش را در برابر غنای مطلق الهی میبیند. با فروپاشی منیت و انانیت، صفات بشری او متلاشی شده و در اقیانوس صفات و ذات حق ذوب میشود؛ حالتی که صوفیه آن را فناء فیالله مینامند و سرآغاز بقای جاودانه انسان در محضر پروردگار است.