یعنی چه
عقبنشینی در اصطلاح نظامی به معنای ترک مواضع خود در جبهه جنگ و بازگشت به سمت عقب برای حفظ نیروها یا اتخاذ تاکتیک جدید است. در مفهوم عام و اجتماعی نیز به معنی دست کشیدن موقت یا دائم از یک موضع، عقیده، خواسته یا موقعیت به دلیل فشار، سختی یا مصلحت اندیشی به کار میرود.
متضاد
واژههایی که مفهوم حرکت به جلو، حمله یا پیشی گرفتن را میرسانند، متضاد این کلمه هستند.
هم خانواده
این واژه یک مصدر مرکب آمیخته (عربی-فارسی) است؛ به همین دلیل همخانوادههای آن در دو بخش «عقب» (عواقب، تعقیب) و «نشینی» (نشستن، نشستوبرخاست) بررسی میشوند.
جمله سازی
تلفظ
تلفظ این واژه ترکیبی به صورت عَقَب (فتح ع و ق) و نِشینی (کسر ن و شین) است که در مجموع صامتها و مصوتهای آن با املای دقیق «عقبنشینی» ادا میشوند.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ دقیق این عبارت خودِ «عقب نشینی» با ۸ حرف است. واژههای مترادفی مثل پسروی یا هزیمت نیز بسته به تعداد حروف عبارات جدول کاربرد دارند.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی متناسب با فضای متن (نظامی، سیاسی یا اقتصادی) از واژههای فوق استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی اصطلاحات تراجع و انسحاب بیشترین کاربرد را برای رساندن این مفهوم دارند.
در قرآن
خود واژه ترکیبی و فارسی «عقبنشینی» در قرآن نیست، اما مصداق دقیق آن در سوره انفال آیه ۱۶ با عبارت «وَمَن يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ» (پشت کردن به دشمن) مطرح شده است. در این آیه، عقبنشینی غیرتاکتیکی یا فرار از جهاد حرام است، اما دو نوع عقبنشینی مجاز شمرده شده: یکی «مُتَحَرِّفاً لِقِتَالٍ» (عقبنشینی به عنوان تاکتیک جنگی برای حمله مجدد) و دیگری «مُتَحَيِّزاً إِلَى فِئَةٍ» (عقبنشینی برای پیوستن به گروهی دیگر از مجاهدان).
نماد چیست
در تحلیلهای سیاسی و اجتماعی، پرچم سفید بالا آمده نماد تسلیم و عقبنشینی است. همچنین در نمادشناسی حیوانی، گاهی «خرچنگ» به دلیل نوع حرکتش رو به عقب یا پهلو، نماد غیررسمی پسروی تلقی میشود. در روانشناسی نیز این مفهوم نشاندهنده مکانیزم دفاعی اجتناب از فشار یا تعارض است.
جمعبندی و توضیح کامل عقب نشینی
واژه «عقبنشینی» یک اصطلاح آمیخته عربی-فارسی است که در اصطلاح نظامی به معنای ترک تاکتیکی یا اجباری مواضع به منظور حفظ نیروها یا تغییر استراتژی جنگی به کار میرود. این کلمه در بستر جامعه و سیاست نیز به معنای دست کشیدن از مواضع، عقاید یا مطالبات تحت تأثیر فشارهای خارجی یا مصلحتسنجیهای عقلانی استفاده میشود و همواره بار معنایی منفی ندارد؛ چرا که گاهی به عنوان یک ابزار هوشمندانه برای بازسازی توان و هجوم مجدد ارزیابی میشود.
از نظر واژهشناسی، این کلمه مترادف با اصطلاحاتی چون پسروی، واپسنشینی و هزیمت است و متضاد مستقیم آن پیشروی و هجوم به شمار میرود. حتی در آموزههای دینی و قرآنی نیز به این مفهوم پرداخته شده و میان فرار از میدان (که ناپسند است) و عقبنشینی تاکتیکی جهت پیوستن به گروه دیگر یا فریب دشمن (که مجاز و تدبیر جنگی است) تفکیک دقیقی صورت گرفته است.