یعنی چه
این اصطلاح در لغت به معنای آسانگیری، نرمخویی و گذشت از سر بزرگواری در برخورد با دیگران است. در مفهوم مدرن و اجتماعی، به معنای «رواداری» یعنی برتافتن و تحمل آگاهانه عقاید، رفتارها و سبکهای زندگی متفاوت دیگران است؛ حتی اگر مورد پسند یا پذیرش شخصی ما نباشد. این واژه در بستر مدیریتی یا رفتاری گاهی جنبه منفی نیز به خود میگیرد که به معنای سهلانگاری، بیدقتی یا اهمالکاری در انجام وظایف است.
تلفظ
تلفظ صحیح این ترکیب ترکیبی به صورت «تَسامُح وَ تَساهُل» است که هر دو واژه از مصادر باب تفاعل در زبان عربی هستند.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، این مفهوم معمولاً با نشانههایی چون مدارا، رواداری، سهلگیری یا چشمپوشی خواسته میشود. خود واژه ترکیبی «تسامح و تساهل» دقیقاً دارای ۱۱ حرف است.
به فارسی
دقیقترین برگردانها و معادلهای فارسی برای این اصطلاح عربی، واژگانی چون «رواداری»، «مدارا»، «بردباری»، «نرمش»، «انعطاف» و «آسانگیری» هستند.
در قرآن
عین واژههای «تسامح» و «تساهل» در متن قرآن کریم به کار نرفتهاند؛ اما اصول و مفاهیم آن در آیات متعددی با واژگانی نظیر «عفو» (بخشش)، «صفح» (چشمپوشی)، «رحمت» و «لینت» (نرمی) مورد تأکید قرار گرفته است، مانند دعوت به گذشت در برخورد با مردم. با این حال، قرآن در آیاتی مانند «وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُونَ» مؤمنان را از مداهنه (سازشکاری و سستی بر سر اصول عقیدتی) منع میکند.
جمعبندی و توضیح کامل تسامح و تساهل
اصطلاح ترکیبی «تسامح و تساهل» از دو واژه با ریشههای متمایز عربی تشکیل شده است؛ تسامح از ریشه «س م ح» به معنی جود، بخشش و گشادگی سینه میآید و تساهل از ریشه «س هـ ل» به معنی روانی، آسانی و ناهموار نبودن است. ترکیب این دو با یکدیگر مفهوم عمیق «رواداری» را در ادبیات اجتماعی و سیاسی معاصر شکل داده است.
در کاربرد روزمره و جملات زبانی، این واژه را میتوان اینگونه به کار برد: «جامعهای پویا و صلحآمیز نیازمند تسامح و تساهل در میان شهروندانی با گرایشهای فکری گوناگون است». این جمله به خوبی نشان میدهد که وجود مدارا چطور مانع از بروز اصطکاکهای بیهوده اجتماعی میشود.
نکته تکمیلی و ظریف این اصطلاح در مرز میان مدارای مثبت و منفی است. در حالی که تسامح در عقاید و تفاوتهای انسانی یک ارزش فرهنگی و نمادی از صلح (مانند کبوتر سفید یا شاخه زیتون) به شمار میرود، افراط در آن در حوزههای اجرایی و مدیریتی میتواند به سهلانگاری، مسامحهکاریِ مخرب و پایمال شدن حقوق یا اصول منجر شود.