یعنی چه
در علوم قرآنی، بلاغت و ادبیات عرب، هر سوگند دارای ارکانی است؛ از جمله «مُقسَمٌبِه» (آنچه به آن سوگند میخورند) و «مُقسَمٌعَلَیه» یا همان جواب قسم (هدفی که برای تأکیدش سوگند یاد میشود). اگر این جواب به دلیل واضح بودن در متن ذکر نشود، به آن «مقسمعلیه تقدیری» میگویند.
تلفظ
این اصطلاح به صورت [مُقْ سَمٌ عَلَیْهِ تَقْ دی ری] تلفظ میشود و از ساختار نحوی و اشتقاقی زبان عربی وارد زبان فارسی شده است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع یا مسابقات ادبی، پاسخ این پرسش دقیقاً «مقسم علیه تقدیری» با ۱۴ حرف است. البته گاهی به دلیل اشتباه عامیانه با اصطلاحات ریاضی، ممکن است به صورت «مقسوم علیه تقدیری» نیز جستجو شود.
به انگلیسی
در برگردانهای تخصصی علوم قرآنی و اسلامی، برای رساندن مفهوم این ترکیب از صفتهای implicit یا implied به همراه کلمه oath (سوگند) استفاده میشود.
به عربی
این اصطلاح اصالتاً عربی است و در کتب تفسیر، بلاغت و نحو برای تحلیل جملات قسم به وفور به کار میرود.
به ترکی
در متون تفسیری و کلامی زبان ترکی، هم از ساختار سنتی عثمانی و هم از معادلهای مدرن آن استفاده میشود.
به فارسی
در زبان فارسی، این اصطلاح تخصصی را میتوان به «جواب سوگند پنهان»، «موردِ سوگندِ در تقدیر» یا «هدفِ حذفشده اما مفروضِ قسم» برگرداند.
در قرآن
در قرآن کریم موارد زیادی وجود دارد که خداوند به پدیدههای مختلف سوگند یاد کرده، اما جواب آن (مقسمعلیه) را برای برانگیختن تفکر مخاطب و به قرینه حذف نموده است؛ مانند آیه اول سوره ص: «ص وَالْقُرْآنِ ذِی الذِّکْرِ» که جواب قسم در ظاهر ذکر نشده ولی در تقدیر جملهای مانند «إنَّ القُرآنَ لَحَقٌّ» (قطعاً قرآن حق است) است.
جمعبندی و توضیح کامل مقسم علیه تقدیری
اصطلاح «مُقسَمٌعَلَیهِ تَقدیری» یک ترکیب کاملاً تخصصی در علوم قرآنی، بلاغت و ادبیات عرب است و نباید آن را با اصطلاح ریاضیِ «مقسومعلیه» اشتباه گرفت. هر چند در برخی تحلیلهای آموزشی یا لغوی تشابهاتی در معنای فرضی کلمه ایجاد میشود، اما جایگاه اصلی این عبارت در تحلیل ساختار جملات حاوی سوگند (قسم) است.
در ساختار کلام، هرگاه گوینده برای تأکید بر مطلبی سوگند یاد کند، به آن مطلب «مقسمعلیه» یا جواب قسم میگویند. در صورتی که این هدف و پاسخ به دلیل وضوح بالا یا برای رعایت اصل ایجاز و خلاصهگویی در متن حذف شده باشد، ذهن مخاطب بر اساس نشانههای موجود در کلام آن را بازسازی میکند که به این حالت پنهان و مفروض، «تقدیری» گفته میشود.