یعنی چه
این عبارت ترکیبی وصفی و کنایی در زبان فارسی است. در مفهوم مادی به چیزی اشاره دارد که مدام سقوط میکند و دوباره بلند میشود، اما در مفهوم مجازی و ادبی، کنایه از دگرگونی پیدرپی، بیثباتی، و مواجهه با شکستها و موفقیتهای متوالی در مسیر زندگی یا کار است.
تلفظ
تلفظ این ترکیب به صورت [oftande va khizande] است که از دو صفت فاعلی «افتنده» (از مصدر افتادن) و «خیزنده» (از مصدر خیزیدن/برخاستن) همراه با واو عطف تشکیل شده است.
در جدول
در جدولهای متقاطع، پاسخ این مدخل دقیقاً خودِ عبارت «افتنده و خیزنده» با ۱۳ حرف است. طراحان جدول معمولاً از تعابیری همچون «ویژگی روزگار پر فراز و نشیب» یا «احوال متلاطم و نوسانی» برای این راهنما استفاده میکنند.
به انگلیسی
برای انتقال مفهوم این اصطلاح در زبان انگلیسی، بسته به متن میتوان از واژههایی که بیانگر نوسان و تغییرات مداوم هستند استفاده کرد.
به عربی
در زبان عربی، ترکیب «صاعد وهابط» دقیقترین برگردان تحتاللفظی است، در حالی که «متقلب» و «متأرجح» بار معنایی کنایی آن (نوسان و بیثباتی) را بازتاب میدهند.
به فارسی
در واژهگزینی اصیل فارسی، معادلهایی چون «فرازونشیبدار»، «پر افتوخیز»، «ناپایدار» و «دگرگونشونده» به خوبی جانشین این ترکیب عطفی میشوند. این واژه از ریشههای کهن ایرانی (ava-pat برای افتادن و خیز برای جهیدن) برآمده است.
در قرآن
عبارت «افتنده و خیزنده» به صورت مستقیم و لفظی در قرآن کریم وجود ندارد. با این حال، از نظر مفهوم کنایی با آیاتی که به تغییر احوال انسانها و ناپایداری دنیا اشاره دارند همراستاست؛ مانند آیه ۱۴۰ سوره آلعمران: «وَتِلْکَ الْأَیَّامُ نُدَاوِلُهَا بَیْنَ النَّاسِ» (و ما این روزها [ی شکست و پیروزی] را میان مردم میگردانیم).
نماد چیست
این عبارت در ادبیات نماد «گردش روزگار» یا «چرخ فلک» است که هیچگاه بر یک حال باقی نمیماند. همچنین میتوان آن را نمادی ملموس از نمودار ضربان قلب یا امواج دریا دانست که حیات و پویایی آنها دقیقاً در همین بالا و پایین شدنهای مداوم خلاصه میشود.
جمعبندی و توضیح کامل افتنده و خیزنده
ترکیب عطفی و وصفی «افتنده و خیزنده» یکی از تعابیر کنایی زیبا در زبان فارسی است که از کنار هم قرار گرفتن دو صفت فاعلی ساخته شده است. این عبارت اگرچه در لغتنامههای کهن به عنوان یک مدخل مستقل و اصطلاحی کمتر به چشم میخورد، اما کاربرد ادبی و توصیفی روشنی دارد. برای نمونه، قطران تبریزی در شعر خود با مصراع «افتنده و خیزنده بود دولت ایام» به خوبی از این ترکیب برای نشان دادن ماهیت متغیر و بیثبات قدرت و روزگار استفاده کرده است.
این واژه از نظر معنایی، تقابل همیشگی میان صعود و سقوط یا پیروزی و شکست را به تصویر میکشد. در دنیای امروز نیز میتوان از آن برای توصیف بازارهای مالی پرنوسان، شرایط روحی دگرگونشونده یا هر فرایندِ دارای ملاکهای متغیر استفاده کرد. مفاهیم متضادی همچون ثبات، پایدار بودن و یکنواختی در نقطه مقابل این اصطلاح قرار میگیرند تا نشان دهند که هرچه حرکت و پویایی بیشتر باشد، خاصیت افتندگی و خیزندگی نیز نمایانتر میشود.