یعنی چه
عبارت «اشرا و بطرا» (أَشَراً وَ بَطَراً) یک ترکیب اصطلاحی و اخلاقی با ریشه عربی است. «اشر» به معنی طغیانگری از روی مستیِ نعمت، خودخواهی شدید و غرور است؛ «بطر» نیز به معنی ظرفیت نداشتن در برابر خوشی، خود گمکردن به خاطر ثروت و تکبر همراه با کفران نعمت است. این ترکیب اصطلاحاً به حرکتها، رفتارها یا قیامهایی اشاره دارد که انگیزه آنها مادی، مفسدانه، خودنمایی و قدرتطلبی باشد.
تلفظ
تلفظ صحیح این عبارت به صورت تنویندار و بر اساس قواعد عربی «أَشَراً وَ بَطَراً» است که در خوانش روان فارسی معمولاً «اشراً و بطراً» تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلماتی، این عبارت ۹ حرفی معمولاً به عنوان پاسخ برای مفاهیمی همچون «سرکشی و طغیانگری از روی مستی نعمت» یا «کنایه از کفران نعمت و غرور» شناخته میشود.
به فارسی
برگردان دقیق این ترکیب به فارسی معادل «سرمستی و خودخواهیِ توام با طغیان و کفران نعمت» یا به زبان سادهتر «با غرور و سرکشی و ناسپاسی» است.
در قرآن
اگرچه این ترکیب به صورت یکجا در قرآن نیامده، اما ریشههای آن به طور جداگانه به کار رفتهاند. واژه «أشِر» در سوره قمر (آیات ۲۵ و ۲۶) در توصیف قوم ثمود آمده است: «بَلْ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٌ» (بلکه او دروغگویی خودپسند و سرکش است). ریشه «بطر» نیز در سوره انفال (آیه ۴۷) آمده که مومنان را از رفتار کافران برحذر میدارد: «وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ» (و مانند کسانی نباشید که از روی هواپرستی و سرکشی و خودنمایی از دیار خود خارج شدند).
نماد چیست
این عبارت در فرهنگ اسلامی و ادبیات مذهبی نماد نفی قدرتطلبی، نفی فساد اجتماعی و مظهر خلوص نیت در مبارزه است. شهرت تاریخی این اصطلاح بیش از هر چیز مدیون وصیتنامه و خطبه آغازین حرکت امام حسین (ع) به سوی کربلا است که فرمودند: «إنّي لَم أخرُج أَشَراً و لا بَطَراً و لا مُفسِداً و لا ظالِماً...» (من از روی سرکشی، خوشگذرانی، فساد و ستم قیام نکردم، بلکه فقط برای اصلاح در امت جدم خارج شدم). از این رو، این واژه همواره مرزبانی میان قیام الهی و شورش مادی را نمادپردازی میکند.
جمعبندی و توضیح کامل اشرا و بطرا
عبارت «اشرا و بطرا» (أشراً و بطراً) یک ترکیب واژگانی عربی با بار معنایی عمیق اخلاقی، دینی و تاریخی است که به زبان فارسی راه یافته است. این اصطلاح از دو واژه «أشر» به معنای سرمستی و غرور ناشی از رفاه و «بطر» به معنای کفران نعمت و طغیان در هنگام وفور ثروت تشکیل شده است. در مجموع، این ترکیب نمایانگر حالتی است که در آن فرد یا گروهی به دلیل غرق شدن در مادیات و قدرت، دچار خودگمکردگی و سرکشی میشوند.
این اصطلاح گرچه ریشههای قرآنی دارد، اما بیشترین شهرت و کاربرد خود را در ادبیات سیاسی و مذهبی شیعه از خطبه تاریخی امام حسین (ع) وام گرفته است. ایشان با نفی این دو خصلت از حرکت خود، تفاوت مبنایی یک قیام اصلاحطلبانه و الهی را با شورشهای برخاسته از هوای نفس، جاهطلبی و فساد روشن کردند.
امروزه این عبارت در متون ادبی، خطابه کتبی و اصطلاحات اخلاقی به عنوان معیاری برای سنجش خلوص نیت در کارهای بزرگ و مبارزات اجتماعی به کار میرود و در نقطه مقابل مفاهیمی چون تواضع، شکرگزاری و حقطلبی قرار دارد.