ابژه و سوبژه یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل ابژه و سوبژه

مفهوم «ابژه و سوبژه» فراتر از یک دوگانه ساده فلسفی، زیربنای معرفت‌شناسی مدرن و کلید درک چگونگی شکل‌گیری آگاهی، دانش و تفسیر ما از کل جهان هستی است. بررسی عمیق این اصطلاحات نشان می‌دهد که ما هرگز با یک واقعیت عریان و مستقل از ذهن مواجه نیستیم، بلکه آنچه به عنوان جهان پیرامون درک می‌کنیم، حاصل تعامل دائم و پویای ساختار ذهن و پدیده‌های بیرونی یا درونی است. از منظر ریشه‌شناختی و ساختار زبانی، ورود این واژه‌ها از زبان فرانسوی به ادبیات فکری ایران، ظرافت‌های معنایی جدیدی را ایجاد کرد که پیش از آن در واژگان سنتی ما به این شکل وجود نداشت. برای درک دقیق‌تر، باید توجه داشت که در زبان عامیانه، «سوژه» اغلب به معنای موضوع، سوژه عکاسی، یا حتی فرد مورد تمسخر به کار می‌رود؛ در حالی که در ترمینولوژی تخصصی فلسفه و علوم انسانی، «سوبژه» دقیقاً به معنای عامل شناسنده، فاعل آگاه، و همان منِ اندیشنده‌ای است که به جهان می‌نگرد و آن را تفسیر می‌کند. در مقابل، «ابژه» چیزی نیست که صرفاً در جهان وجود مادی داشته باشد، بلکه هر آن چیزی است که آگاهیِ سوبژه بر آن قرار می‌گیرد، مورد مطالعه واقع می‌شود، یا متعلقِ شناخت و میل انسان قرار می‌گیرد.

یکی از کلیدی‌ترین جنبه‌های کاربرد واقعی این مفهوم، تفکیک دقیق آن از واژه‌های نزدیک و سنتی مانند «فاعل و مفعول» یا «شیء» است. در فلسفه اسلامی و دستور زبان سنتی، فاعل و مفعول بیشتر بر انجام‌دهنده کار و پذیرنده کار دلالت دارند و فاقد بارِ معرفت‌شناختی و تحلیل ساختار آگاهی هستند. همچنین، تفاوتی بنیادین میان یک شیء مادی و یک ابژه وجود دارد؛ یک صخره در یک سیاره ناشناخته که هیچ انسانی از وجود آن آگاه نیست، صرفاً یک شیء پدیدارشناختی یا مادی است، اما به محض اینکه دانشمندی تلسکوپ خود را روی آن تنظیم کرده و آن را مورد مطالعه قرار می‌دهد، آن شیء به یک «ابژه علمی» تبدیل می‌شود. این بدان معناست که هیچ ابژه‌ای بدون وجود یک سوبژه که به آن معنا و تشخص ببخشد، اساساً پدید نمی‌آید. در قلمرو کاربردهای واقعی و روزمره، این تفکیک در تمامی علوم، از فیزیک کوانتوم گرفته (که در آن ناظر یا سوبژه بر رفتار ذرات یا ابژه تأثیر می‌گذارد) تا نقد ادبی و جامعه‌شناسی به چشم می‌خورد. برای مثال، یک جامعه‌شناس به عنوان سوبژه، رفتارهای یک نهاد اجتماعی را به عنوان ابژه تحلیل می‌کند، در حالی که خودش نیز ممکن است از فیلترهای فرهنگی سوبژکتیو خود متأثر باشد.

برداشت‌های اشتباه فراوانی پیرامون این دو اصطلاح وجود دارد که رایج‌ترین آن‌ها، مترادف فرض کردنِ «ابژکتیو» با حقیقتِ مطلق و «سوبژکتیو» با توهم یا سوگیریِ شخصی است. در تفکر مدرن و پسامدرن، ابژکتیویته به معنای دسترسی به واقعیتِ فی‌نفسه بدون دخالت ذهن نیست، بلکه به معنای دست یافتن به شناختی است که بر اساس قواعد بین‌الاذهانی و ساختارهای مشترک ذهنی انسان‌ها شکل گرفته و قابل راستی‌آزمایی است. اشتباه بزرگ دیگر، مادی و بیرونی پنداشتنِ همیشگیِ ابژه است. علوم مدرن، به ویژه روان‌کاوی با پیشگامی زیگموند فروید و ژاک لاکان، این دیدگاه را دگرگون کردند. در نظریه لاکان، ما با مفهوم «ابژه میل» مواجهیم؛ چیزی که لزوماً یک جسم مادی در جهان بیرون نیست، بلکه یک فانتزی، یک خلاء، یا یک ایده درونی در ناخودآگاه سوبژه است که فرد تمام تمایلات و اشتیاق خود را روی آن سرمایه‌گذاری می‌کند. بنابراین، ابژه می‌تواند کاملاً انتزاعی، روانی و درونی باشد، مشروط بر اینکه ذهن به عنوان یک متعلق به آن بنگرد.

نکته کاربردی و حیاتی در فهم این دوگانه، بازاندیشی در نحوه مواجهه ما با تعصبات، قضاوت‌ها و شناختمان از جهان است. با درک اینکه هیچ نگاه ابژکتیوِ خالصی وجود ندارد و تمام برداشت‌های ما از فیلترهای سوبژکتیو نظیر زبان، فرهنگ، تجربیات زیسته، جنسیت و طبقه اجتماعی عبور می‌کنند، می‌توانیم به یک تواضع معرفت‌شناختی دست یابیم. این آگاهی به ما می‌آموزد که به جای پافشاری بر مطلق بودنِ دیدگاه‌های خود، بپذیریم که روایت ما از جهان، تنها یکی از شیوه‌های ممکنِ برساختِ ابژه‌ها توسط سوبژکتیویته ماست. در نهایت، این زوج مفهومی به ما ابزاری تخصصی می‌دهد تا پدیده‌های هنری، رسانه‌ای، سیاسی و اجتماعی را عمیق‌تر تحلیل کنیم؛ به عنوان مثال، بفهمیم که چگونه رسانه‌ها تلاش می‌کنند انسان‌ها را از جایگاه یک «سوبژه آگاه و تصمیم‌گیرنده» به یک «ابژه منفعل و مصرف‌کننده» تقلیل دهند. سرمایه‌گذاری روی درک دقیق این تفاوت‌ها، مانع از لغزش‌های فکری در مطالعه متون ترجمه‌شده و تالیفی فلسفی و روان‌شناختی خواهد شد و دیدگاهی نقادانه و چندبعدی به انسان معاصر می‌بخشد.