العبار یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل العبار

واژه العبار در اصل یک واژه مشتق از زبان عربی است که پایه و اساس لغوی آن به ریشه سه حرفی «ع-ب-ر» بازمی‌گردد. در تحلیل ساختار واژگانی، این کلمه عمدتاً بر وزن صیغه مبالغه «فَعّال» یعنی به صورت «عَبّار» ساخته شده که با افزودن الف و لام تعریف به شکل «العبار» درآمده است. این ساختار از نظر دستوری نشان‌دهنده تکرار و شدت در انجام کار است؛ بنابراین العبار به کسی گفته می‌شود که پیشه یا عادت او عبور کردن، سفر کردن و گذر دادن دیگران از مسیرهای سختی مانند رودخانه‌ها، دریاها یا گذرگاه‌های کوهستانی است و به نوعی با مفاهیمی چون هدایت‌گری و ملوانی گره خورده است.

از نظر کاربرد واقعی در جملات و متون کهن، این واژه علاوه بر معنای ملوانی و مسافرت، در دو حوزه کاملاً متفاوت دیگر نیز ردپای خود را به جا گذاشته است. حوزه نخست، ادبیات نجومی و ستاره‌شناسی قدیم است که در آن صفت برخی ستارگان روشن مانند «الشعرى العبور» به دلیل موقعیت کهکشانی‌شان با این ریشه توصیف می‌شد. حوزه دوم، علوم اقتصادی و دیوانی قدیم است که در آن واژه العبار به شخص سنجش‌گر یا عیارگیر مسکوکات طلا و نقره اطلاق می‌شد؛ یعنی کسی که سره را از ناسره تشخیص می‌داد و وزن و اصالت فلزات قیمتی را بررسی و تأیید می‌کرد.

یکی از تفاوت‌های ظریف و اساسی این واژه با کلمات هم‌خانواده‌اش مانند «عابر» یا «مُعبِّر» در بستر تخصصی کاربرد آن‌ها نهفته است. در حالی که واژه «عابر» به هر رهگذر عادی در خیابان یا مسیر اشاره دارد، «العبار» دلالت بر یک ویژگی مداوم، حرفه‌ای یا مبالغه‌آمیز از عبور دارد. از سوی دیگر، نباید این واژه را با «مُعبِّر» که به معنای تفسیرکننده و تعبیرکننده خواب است اشتباه گرفت؛ هرچند که هر دو از ریشه «عبر» هستند و در مفهوم «عبور دادن ذهن از ظاهر به باطن» مشترکند، اما العبار در اصلِ معنا بر عبور فیزیکی و مادی دلالت می‌کند.

در میان عامه مردم و جستجوهای مدرن، گاهی برداشت‌های اشتباهی درباره این کلمه صورت می‌گیرد؛ از جمله اینکه برخی تصور می‌کنند العبار واژه‌ای است که مستقیماً در متن قرآن کریم با همین شکل به کار رفته است. بررسی‌های دقیق زبان‌شناختی نشان می‌دهد که خود این واژه با این ساختار شش حرفی در قرآن وجود ندارد و تنها مشتقات دیگر این ریشه مانند «عابری سبیل» (به معنی رهگذران) در آیاتی نظیر آیه ۴۳ سوره نساء دیده می‌شود؛ بنابراین انتساب مستقیم خود واژه العبار به متن قرآن یک اشتباه رایج است که باید تصحیح شود.

امروزه در جهان معاصر، واژه العبار دیگر به عنوان یک اسم عام یا صفت شغلی برای ملوانان یا عیارگیران کاربرد روزمره ندارد، بلکه جایگاه خود را به عنوان یک نام خاص، اسم علم و به ویژه یک نام خانوادگی سرشناس (Surname) در کشورهای عربی و به ویژه حوزه خلیج فارس تثبیت کرده است. از بعد فرهنگی و نکته کاربردی، شناخت ریشه این واژه به ما کمک می‌کند تا درک بهتری از نحوه انتقال مفاهیم انتزاعی نظیر «عبرت گرفتن» و «عبارت» داشته باشیم، چرا که همگی بر مفهوم انتقال، عبور از ظاهر و رسیدن به معنای عمیق‌تر استوار هستند.