بربرة یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل بربرة

واژه «بَربَرَة» از منظر تحلیل‌های زبان‌شناختی و ریشه‌شناسی، ساختاری عمیق و چندبعدی را در زبان عربی و ادبیات کلاسیک به خود اختصاص داده است که بازخوانی دقیق آن، پرده از مفاهیم تودرتوی صوتی و معنایی برمی‌دارد. این کلمه به عنوان یک مصدر رباعی مجرد از ریشه چهارحرفی (ب-ر-ب-ر)، در دسته‌بندی واژگانی قرار می‌گیرد که بر اساس اصوات طبیعی و حکایت صوت شکل گرفته‌اند. در واقع، ساختار هجایی تکرارشونده در این لفظ، بازتاب‌دهنده مستقیم همان مفهوم آشفتگی، تکرار صداهای نامفهوم و طنین‌انداز شدن صداهای مبهم در محیط است. زبان‌شناسان بزرگ تاریخ ادبیات، این واژه را برای توصیف دقیق حالاتی به کار برده‌اند که در آن کلام از قالب ساختارمند خود خارج شده و به مجموعه‌ای از حروف درهم‌تنیده، داد و فریادهای ناشی از خشم یا هیجان، و اصواتی فاقد تمایز و تفکیک واضح تبدیل می‌شود. این ریشه اصیل، ارتباط معنایی و تبارشناختی شگرفی با واژه یونانی باستان یعنی بارباروس دارد؛ کلمه‌ای که یونانیان برای اشاره به هر شخص بیگانه، خارجی یا فردی که زبان یونانی را نمی‌دانست و در نظر آن‌ها سخنانش مانند آواهای نامفهوم و درهم به گوش می‌رسید، استفاده می‌کردند. بنابراین، هسته مرکزی معنایی این واژه در هر دو بستر زبانی، بر محور «عدم درک کلام و بیگانگی صوتی» استوار است.

در بررسی کاربرد واقعی و عملیاتی این واژه در متون کهن و لغت‌نامه‌های معتبری نظیر منتهی‌الارب، قاموس المحیط و ناظم‌الاطباء، متوجه می‌شویم که بَربَرَة صرفاً یک اصطلاح انتزاعی نیست، بلکه ابزاری توصیفی برای به تصویر کشیدن فضاهای اجتماعی شلوغ، جلسات پر هرج‌ومرج، همهمه‌های تند و عصبانیت‌های جمعی است که در آن‌ها هیچ سخن متمایز و قابل‌فهمی مبادله نمی‌شود. با این حال، یکی از بزرگ‌ترین و فرکانس‌بالاترین اشتباهات املایی، نگارشی و معنایی که امروزه به‌ویژه در میان پژوهشگران، دانشجویان و مبرزان متون مذهبی و قرآنی رخ می‌دهد، خلط فاحش میان این واژه پنج‌حرفی و واژه قرآنی «بَرَرة» است. کلمه قرآنی بَرَرة که در آیه شانزدهم سوره مبارکه عبس (بِأَیْدِی سَفَرَةٍ کِرَامٍ بَرَرَةٍ) با صراحت تام به کار رفته است، ساختاری کاملاً متفاوت دارد؛ این واژه با یک حرف «ب» در ابتدا و به عنوان جمع مکسر کلمه «بارّ» یا «بَرّ» به معنای نیکوکاران، فرشتگان مطهر، پاکان و مقربان درگاه الهی شناخته می‌شود. تفاوت ریشه‌ای این دو کلمه به قدری بنیادین است که یکی به حوزه معنایی قداست، نیکی و طهارت فرشتگان اشاره دارد و دیگری به حوزه صوتی آشفتگی و غوغای کلامی؛ لذا جابه‌جایی یا اشتباه گرفتن آن‌ها به دلیل شباهت ظاهری در جستجوهای اینترنتی، متون مکتوب یا تفاسیر، می‌تواند به تحریف کامل معنا و بستر استدلال بینجامد.

از سوی دیگر، تفکیک متمایز این کلمه از واژگانی چون «بربر»، «بربری» یا «بربریت» که بار معنایی، قومیتی و تاریخی خاصی را حمل می‌کنند، بسیار حیاتی است. اگرچه از نظر ریشه‌شناسی تاریخی، ریشه یونانی تمامی این کلمات به همان مفهوم باستانی «سخن گفتن به زبان غیرخودی و نامفهوم» متصل می‌شود، اما مسیر تطور معنایی آن‌ها کاملاً مجزا بوده است. واژه بربریت به ساختارهای اجتماعی، عقب‌ماندگی فرهنگی یا وحشی‌گری تاریخی در ادبیات سیاسی و جامعه‌شناسی اشاره دارد و کلمه بربر به قبایل و قومیت‌های اصیل شمال آفریقا پیوند خورده است؛ در حالی که واژه مورد بحث ما، یعنی بَربَرَة، کاملاً خنثی و عاری از هرگونه بار ارزش‌گذاری فرهنگی یا قومیتی بوده و تنها و تنها بر جنبه فیزیکی، صوتی و کلامی یک موقعیت پر سر و صدا و نامفهوم دلالت می‌کند. حتی در سطح فرهنگ عامه و طنز معاصر فارسی، شباهت آوایی این واژه با نام روستای خیالی «برره» در مجموعه‌های تلویزیونی معروف، گاه مایه شوخی‌های کلامی سطحی می‌شود که این امر نباید اصالت و جایگاه علمی این واژه را در متون کهن مخدوش سازد.

به عنوان یک نکته کاربردی و راهبردی برای نویسندگان، مترجمان و مصححان متون کهن، شناخت دقیق واژه بَربَرَة به عنوان یک اسم مصدر صوتی غنی، امکان بازسازی و درک صحیح عباراتی را فراهم می‌کند که در آن‌ها توصیف غوغا، ژاژخواهی، یاوه‌گویی یا هذیان‌های کلامی مد نظر بوده است. این کلمه به عنوان یک معادل دقیق و فصیح برای توصیف موقعیت‌های مدرنی نظیر جلسات اداری بی‌نظم، مناظره‌های تند و بی‌نتیجه، یا فضای شلوغ رسانه‌ای که در آن صداهای فرعی مانع شنیده شدن حقیقت می‌شوند، کاربرد دارد. تسلط بر تمایز میان این واژه و کلمه قرآنی بَرَرة، نه‌تنها مانع از بروز خطاهای فاحش در فهم تفاسیر و متون اسلامی می‌شود، بلکه به غنای واژگانی نویسنده در تفکیک ظرایف زبانی میان «همهمه صوتی» و «نیکوکاری معنوی» کمک شایانی خواهد کرد.