در اثناء یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل در اثناء

ترکیب قیدی «در اثناء» (یا در اثنایِ) یکی از تعابیر پرکاربرد در ادبیات رسمی، مکاتبات اداری و متون کهن فارسی است که به عنوان یک قید زمان عمل می‌کند. این واژه نشان‌دهنده هم‌زمانی دو رویداد است؛ به این معنا که حادثه دوم درست در میانه و در جریان شکل‌گیری یا پیشرفت حادثه اول رخ می‌دهد. این کلمه بار معنایی مفاهیمی چون «بازه زمانی در جریان» و «زمان میان‌فرایندی» را به دوش می‌کشد و به مخاطب کمک می‌کند تا تقدم و تاخر یا تقارن دقیق دو پدیده را به درستی درک کند.

از نظر ریشه‌شناسی و ساختار واژه، این عبارت از ترکیب حرف اضافه فارسی «در» و واژه عربی «أثناء» ساخته شده است. واژه اثناء در زبان عربی جمعِ کلمه «ثِنْی» است. ثِنی در لغت به معنی تا، لا، نَوَرْد و خمیدگی است؛ بنابراین اثناء در اصل به معنای «تاها، لاها و میانه‌ها» بوده که در سیر تحول زبانی خود در فارسی، به معنای مجازی «در میانِ یا در حینِ» یک کار یا زمان تثبیت شده است. از هم‌خانواده‌های این ریشه می‌توان به کلماتی چون ثانی، تثنیه، ثانویه و استثناء اشاره کرد که همگی مفهوم دوتا شدن، خمیدگی یا جدا شدن را در درون خود دارند.

در بررسی کاربرد واقعی این واژه در جمله، می‌توان به نمونه‌های معاصر و سنتی اشاره کرد؛ به عنوان مثال جمله‌ای مانند «در اثنای سخنرانی، برق سالن قطع شد» به خوبی نشان می‌دهد که قطعی برق دقیقاً در میانه جریان سخنرانی اتفاق افتاده است. تفاوت ظریفی میان «در اثناء»، «در خلال» و «در حین» وجود دارد؛ «در حین» بیشتر به نقطه تقارن مستقیم یا لحظه وقوع اشاره دارد، در حالی که «در اثناء» و «در خلال» فضای وسیع‌تر و لایه‌های میانی یک بازه زمانی طولانی‌تر را تداعی می‌کنند. شناخت این تفاوت‌های ریز به نویسندگان اجازه می‌دهد تا لحن دقیق‌تری به نوشته‌های خود ببخشند.

گاهی در برداشت‌های اشتباه و نگارش این کلمه خطاهایی رخ می‌دهد. برخی به اشتباه آن را به صورت «در اصناء» با حرف صاد یا «در اسناء» با حرف سین می‌نویسند که کاملاً غلط است؛ شکل درست آن با حرف «ث» است. همچنین نباید آن را با واژه «اسماء» (به معنی نام‌ها) اشتباه گرفت. اشتباه رایج دیگر، استفاده از آن به جای قیدهای شروع یا پایان است، در حالی که این واژه صرفاً مابین و اواسط یک جریان را توصیف می‌کند و متضاد مستقیم آن را می‌توان ابتدا، انتها، قبل یا بعد دانست.

یک نکته کاربردی و فرهنگی در مورد واژه اثناء این است که هرچند این کلمه ریشه عربی دارد، اما ترکیب «در اثناء» یک ساختار قیدی کاملاً پرورده‌شده در فضای زبان فارسی است. جالب اینجاست که خود کلمه «أثناء» به صورت مستقیم و با همین لایه معنایی در متن قرآن کریم نیامده است، اما مفاهیم هم‌ارز آن با واژه‌هایی چون «خلال» (مانند آیه ۵ سوره اسراء: فجاسوا خلال الدیار) یا کلماتی نظیر حین، بین و إذ منتقل شده است. این واژه نمادی از سیال بودن زمان و تلاقی اتفاقات غیرمنتظره در دل یک فرآیند جاری است.