یعنی چه
این عبارت به تمامی درگاهها و ورودیهای ساختمانی و محیطی مسجدالحرام در مکه مکرمه اشاره دارد که برای هدایت و مدیریت تردد زائران خانه خدا ساخته شدهاند. این درها شامل ورودیهای اصلی و فرعی متعددی هستند که برخی از آنها مانند باب ملک عبدالعزیز، باب السلام و باب الفتح به دلیل اهمیت تاریخی و معماری بسیار شناختهشده هستند.
تلفظ
تلفظ این ترکیب به صورت واجبستهای عربی و با اعرابگذاری به شکل «أبوابُ مَسجِدِ الحَرام» (Abwābu Masjidi-l-Ḥarām) است که در زبان فارسی معمولاً بدون بیان حرکات اعرابی آخر کلمات و به صورت «ابوابِ مسجد الحرام» خوانده میشود.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، عبارت «ابواب مسجد الحرام» به عنوان یک پاسخ پانزده حرفی برای طراحان کاربرد دارد. همچنین ممکن است نام درهای خاص آن مانند «باب السلام»، «باب الفتح» یا «باب العمره» به عنوان پاسخهای کوتاهتر مد نظر قرار گیرند.
به انگلیسی
در متون انگلیسی و راهنماهای بینالمللی گردشگری و زیارتی، برای اشاره به این درها از واژههای Gates (دروازهها) یا Doors (درها) همراه با نام مسجدالحرام استفاده میشود.
به عربی
این عبارت خود ریشه در زبان عربی دارد و در فقه، تاریخ اسلامی و جغرافیا دقیقاً به همین صورت یا به شکل الحرم المکی برای توصیف ساختار معماری کعبه و حریم آن به کار میرود.
به فارسی
ترجمه و برگردان روان فارسی این عبارت، «درهای مسجد الحرام» یا «درگاههای ورودی حرم مکه» است که معنای روشن و گویای آن را به مخاطب فارسیزبان منتقل میکند.
جمعبندی و توضیح کامل ابواب مسجد الحرام
عبارت «ابواب مسجد الحرام» از نظر لغوی یک ترکیب اضافی عربی است که وارد ادبیات مذهبی و تاریخی فارسیزبانان شده است. واژه اول یعنی «ابواب» جمع مکسر کلمه «باب» از ریشه (ب-و-ب) به معنای درها و دروازهها است. کلمه دوم «مسجد» اسم مکان از ریشه (س-ج-د) به معنای جایگاه سجده و واژه سوم «الحرام» صفت مشبهه از ریشه (ح-ر-م) به معنای دارای حرمت و قداست است. این ترکیب روی هم رفته به معنای تمامی درهایی است که زائران را از محیط پیرامونی مکه به درون مقدسترین مسجد مسلمانان هدایت میکند.
از نظر تاریخی، در صدر اسلام و دوران پیامبر اکرم (ص)، مسجدالحرام به شکل امروزی دارای دیوار و درهای ساختهشده نبود؛ بلکه زائران و ساکنان مکه از میان فضاهای خالی بین خانههای پیرامون کعبه وارد صحن طواف میشدند. نخستین بار در زمان خلافت عمر بن خطاب و به دلیل افزایش جمعیت، خانههای اطراف خریداری و تخریب شدند و دیواری به دور مسجد کشیده شد که ورودیهای مشخصی پیدا کرد. در طول تاریخ و با توسعههای متوالی در دوران اموی، عباسی، عثمانی و در نهایت دوران معاصر، تعداد این درها به شدت افزایش یافت، به طوری که امروزه این مسجد دارای بیش از ۲۰۰ در بزرگ، کوچک و فرعی است تا جریان میلیونی زائران را به خوبی مدیریت کند.
بسیاری از مردم و پژوهشگران ممکن است تصور کنند که نام تمام این درها در قرآن کریم ذکر شده است؛ اما این یک برداشت اشتباه است. اصطلاح ترکیبی «ابواب مسجد الحرام» به صورت یکجا در متن قرآن نیامده است. واژه ابواب به صورت مستقل در آیات دیگر و اصطلاح «المسجد الحرام» به طور دقیق ۱۵ بار در قرآن کریم (مانند آیه اول سوره اسراء) ذکر شده است، اما قرآن به تعداد یا نام معماری درهای آن اشارهای نکرده و این نامگذاریها بیشتر جنبه تاریخی، جغرافیایی و فرامین حکومتی در طول توسعههای مختلف داشتهاند.
درهای اصلی مسجدالحرام هرکدام حامل بار فرهنگی و نمادین خاصی در مناسک حج هستند. برای نمونه، «بابالسلام» از قدیمیترین درهاست که مستحب است زائر در بدو ورود برای اولین طواف از آن وارد شود و نمادی از ورود به وادی آرامش و صلح الهی است. «بابالفتح» یادآور خاطره تاریخی ورود پیروزمندانه و متواضعانه پیامبر اسلام (ص) در جریان فتح مکه بدون خونریزی است که نماد پیروزی حق بر باطل به شمار میرود. همچنین «باب بنیشیبه» مظهر فروپاشی بتپرستی است، زیرا بر اساس روایات، بت بزرگ قریش یعنی هبل پس از سرنگونی در نزدیکی این مکان دفن شد تا زیر پای زائران قرار گیرد.
یک نکته کاربردی و مهم برای زائران معاصر این است که به دلیل وسعت فوقالعاده زیاد بنای کنونی مسجدالحرام و شبیهبودن بخشهای مختلف معماری به یکدیگر، گمشدن در میان صحنها بسیار رایج است. از این رو، آشنایی با نام و شماره درهای اصلی (مانند باب ملک عبدالعزیز، باب ملک فهد و باب ملک عبدالله) و جهتگیری بر اساس آنها، کلیدیترین ابزار برای مسیریابی، تعیین محل ملاقات با همراهان و دسترسی به خروجیهای شهر مکه و هتلها محسوب میشود.