به شمار اوردن یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل به شمار اوردن

عبارت فعل مرکب «به شمار آوردن» یکی از اصطلاحات اصیل و پرکاربرد در زبان و ادبیات فارسی است که ریشه در لایه‌های کهن زبانی دارد. جزء اول این ترکیب یعنی «شمار»، از واژهٔ پارسی میانه یا همان پهلوی به صورت āmar یا šamār می‌آید که خود مشتق از ریشه اوستایی -mar به معنای به یاد داشتن، حفظ کردن و شمردن است. ترکیب این اسم با فعل کاربردی «آوردن»، ساختاری را پدید آورده که فراتر از یک شمارش ریاضی ساده، به معنای ارزیابی کیفی، ارزش‌گذاری و تعیین جایگاه یک پدیده در میان پدیده‌های دیگر است. در حقیقت، وقتی کسی یا چیزی را در زمره گروهی به شمار می‌آوریم، در حال اعتباربخشی و بخشیدن یک هویت مشخص به آن هستیم.

در کاربرد واقعی و روزمره، این فعل نقشی کلیدی در جملات تحلیلی، رسمی و نگارش‌های علمی ایفا می‌کند. به عنوان مثال، در جملهٔ «فردوسی را از بزرگ‌ترین حماسه‌سرایان جهان به شمار می‌آورند»، فعل به وضوح نشان می‌دهد که جامعهٔ ادبی و منتقدان، جایگاه فردوسی را در آن مرتبهٔ خاص قلمداد و تایید می‌کنند. این ساختار به متن ابهت و رسمیت می‌بخشد و تفاوت ظریفی با فعل سادهٔ «شمردن» دارد؛ چرا که شمردن معمولاً به اعداد و ارقام مادی اشاره دارد (مانند شمردن پول)، در حالی که به شمار آوردن بیشتر با مفاهیم انتزاعی، قضاوت‌های ذهنی و رتبه‌بندی‌های کیفی گره خورده است.

از نظر تفاوت با واژه‌های هم‌معنا، گاهی این فعل با «قلمداد کردن» یا «فرض کردن» جابه‌جا می‌شود، اما باید توجه داشت که قلمداد کردن در مواردی کاربرد دارد که نوعی ادعا یا حتی نسبت دادنِ غیرواقعی در میان باشد، در حالی که به شمار آوردن بار معنایی خنثی‌تر، مستدل‌تر و پذیرفته‌شده‌تری دارد. همچنین، نباید این فعل را با واژهٔ «آماردن» یا «آمار گرفتن» که صرفاً به ثبت داده‌های آماری مربوط می‌شود اشتباه گرفت. برداشت اشتباه دیگر این است که برخی گمان می‌کنند این عبارت به معنای فیزیکیِ آوردنِ چیزی به محل شمارش است، در حالی که «آوردن» در اینجا یک فعل معین یا کمکی در ترکیب است و معنای اصلی خود را از دست داده تا مفهوم «قرار دادن در عداد چیزی» را بسازد.

در متون کهن و ترجمه‌های تاریخی نظیر ترجمه تفسیر طبری یا ترجمان القرآن، هرچند خود این ترکیب با املا و ساختار امروزی مستقیماً در متن عربی وجود ندارد، اما مترجمان بزرگ برای برگرداندن افعالی چون «أَحْصَیٰ» در آیاتی مانند «وَأَحْصَىٰ كُلَّ شَيْءٍ عَدَدًا» از مفهوم دقیق به شمار آوردن بهره گرفته‌اند تا نشان دهند خداوند همه چیز را با دقتِ تمام احصا کرده و در حساب آورده است. این امر نشان‌دهنده غنای این فعل فارسی در انتقال مفاهیم دقیق قرآنی و فلسفی است.

یک نکته مهم نگارشی و کاربردی که در مواجهه با این عبارت باید رعایت شود، فاصله گذاری صحیح آن است. در نوشتار معیار و استاندارد امروزی، این عبارت باید به صورت تفکیک‌شده یعنی «به شمار آوردن» نوشته شود. سرهم‌نویسی آن به شکل «بهشمارآوردن» یا حذف نیم‌فاصله‌ها و فضاها، از غنا و زیبایی بصری خط فارسی می‌کاهد. رعایت این ساختار در رسانه‌ها، واژه‌نامه‌ها و طراحان سوالات جدول کلمات متقاطع، به حفظ اصالت ترکیبات فعلی زبان فارسی کمک شایانی می‌کند.