یعنی چه
حالتی از بهت، سردرگمی و از دست دادن موقت قدرت تصمیمگیری، واکنش یا سخن گفتن که به دلیل مواجهه با امری بسیار عجیب، ناگهانی یا باشکوه رخ میدهد.
تلفظ
واژه اول ساکن و واژه دوم با ضم میم، فتح تاء، فتح حاء و تشدید و کسر یاء تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلماتی مانند مبهوت، حیران، سرگشته و هاج و واج نیز به عنوان هممعنی کاربرد دارند.
به انگلیسی
برای بیان این حالت از اصطلاحات دیگری مثل flabbergasted یا nonplussed نیز استفاده میشود.
به عربی
کلمات مدهوش و مذهول نیز دقیقاً به همین حالت روحی اشاره دارند.
به ترکی
عبارت hayret etmiş نیز به معنای کسی است که دچار حیرت شده است.
در قرآن
خود این ترکیب عطفی در قرآن نیست، اما ریشه «ح ی ر» در آیه ۷۱ سوره انعام به صورت «حَیْرانَ» (به معنی سرگردان) آمده است. همچنین مفاهیمی چون بهت و دهش در توصیف صحنههای قیامت به چشم میخورد.
نماد چیست
در ادبیات، عرفان و هنرهای تجسمی، این حالت نماد وقف عقل در برابر عظمت الهی یا شگفتی ناگهانی است که جلوه بصری آن با چشمهای گشاده و خیره شناخته میشود.
جمعبندی و توضیح کامل مات و متحیر
ترکیب عطفی «مات و متحیر» از دو واژه با ریشههای متفاوت تشکیل شده است؛ «مات» که در زبان فارسی به معنی بیحرکت و خیره ماندن از شدت تعجب است و «متحیر» که از ریشه عربی «حیرت» به معنی سرگشتگی میآید. قرار گرفتن این دو کلمه در کنار هم، برای تاکید مضاعف بر شدت شگفتی و بهتزدگی فرد است.
این اصطلاح حالتی را توصیف میکند که در آن انسان به دلیل مواجهه با امری کاملاً غیرمنتظره، بزرگ یا عجیب، به طور موقت قدرت واکنش نشان دادن یا سخن گفتن را از دست میدهد و زبانش بند میآید. در فرهنگ و ادبیات نیز این حالت معمولاً با تصویر ذهنی میخکوب شدن یا انگشت به دهان گزیدن پیوند خورده است.