معنی
این واژه در لغت به معنای بروز مهر، رأفت، نیکوکاری و داشتن پیوند عاطفی عمیق و سرشار از محبت با دیگران است.
یعنی چه
در اصطلاح و کاربرد متون، رحما به حالتی عاطفی و اخلاقی اشاره دارد که در آن فرد با مهربانی و نرمدلی با دیگران رفتار میکند یا به عنوان جمعِ رحیم، به معنای انسانهای مهربان و بخشنده به کار میرود.
مترادف
این کلمات همگی بر مفاهیم مرتبط با نرمخویی، دلرحمی و نیکوکاری دلالت دارند.
متضاد
این واژگان در نقطهٔ مقابلِ مهرورزی، شفقت و عاطفه قرار میگیرند.
هم خانواده
تمامی این کلمات از ریشهٔ سهحرفی «ر ح م» مشتق شدهاند و معنای مهربانی و رقّت قلب در همهٔ آنها جریان دارد.
ریشه
معنای بنیادی این ریشه در زبان عربی، رقّت قلب و تمایل به احسان و نیکی کردن به دیگران است که به عنوان وامواژه در ادبیات دینی و عرفانی فارسی به کار میرود.
تلفظ
بسته به جایگاه ساختاری در متن، در حالت مصدری قرآنی به صورت رُحْماً (با تنوین یا ساکنِ ح) و در حالت جمعِ رحیم به صورت رُحَماء تلفظ میشود.
به انگلیسی
این واژگان دقیقترین معادلهای حسی و معنایی رحما در زبان انگلیسی هستند.
به عربی
واژهٔ رحما خود یک صورت صرفی و اصیل از زبان عربی معیار و قرآنی است.
به فارسی
در برگردان دقیق به زبان فارسی، این کلمه به معنای عاطفهٔ عمیق، دلرحمی و پیوند سرشار از مهر میان انسانها ترجمه میشود.
در قرآن
در آیه ۸۱ سوره کهف عبارت «وَأَقْرَبَ رُحْمًا» به معنای فرزندی با صلهٔ رحم و محبت نزدیکتر آمده است. همچنین در آیه ۲۹ سوره فتح عبارت «أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ» به معنای مهربانی و نرمخویی مؤمنان با یکدیگر به کار رفته است.
جمعبندی و توضیح کامل رحما
واژهٔ «رحما» یک واژهٔ مستقلِ اصیل فارسی نیست، بلکه یک صورت صرفی و وامواژهٔ قرآنی از ریشهٔ عربی «ر ح م» است که به ادبیات دینی، عرفانی و زبان فارسی راه یافته است. این کلمه در متون به دو صورت معنا میشود؛ نخست در قالب مصدری به معنای مهرورزی، شفقت و صلهٔ رحم، و دوم به عنوان شکل مخفف یا همبستهای از «رُحَماء» که جمعِ کلمهٔ رحیم است و به معنای انسانهای مهربان و بخشنده به کار میرود.
در فرهنگ اسلامی و قرآنی، این واژه جلوهای از رحمت الهی و پیوندهای عمیق عاطفی میان انسانهاست. بارزترین مظهر و نماد فرهنگی این مفهوم، محبت شفقتآمیزِ مادرانه، باران رحمت و سایهسار آرامش است که خشونت و سنگدلی را از جامعه دور میسازد. در جدول کلمات و لغتنامهها، این واژه دقیقاً یک کلمهٔ ۴ حرفی به شمار میآید که معادلِ مستقیم مهربانی و عفو است.