معنی
فخر در لغت به معنای احساس سرافرازی و ارزشمندی حاصل از یک ویژگی، دستاورد یا اصالت است. این کلمه در زبان فارسی هم به عنوان یک صفت مثبت (مایهٔ شرف) و هم در قالب یک صفت اخلاقی منفی (غرور و خودبینی) به کار میرود.
یعنی چه
در اصطلاح، فخر یعنی شخص به خاطر داشتن مال، مقام، نسب یا هنری خاص، خود را بزرگ ببیند و به آن ببالد. اگر این احساس درونی و مثبت باشد «افتخار» نام دارد، اما اگر با نگاه برتربینی نسبت به دیگران همراه شود، به «فخرفروشی» تبدیل میشود.
مترادف
این کلمات در متون ادبی و عرفانی بسته به لحن کلام، جایگزین واژه فخر میشوند.
متضاد
واژههای فوق در تقابل اخلاقی و جایگاهی با مفهوم فخر قرار دارند.
هم خانواده
تمام این واژهها از ریشه ثلاثی مجرد (فخر) مشتق شدهاند.
ریشه
این کلمه اسم مصدر عربی است. در فعل ماضی و مضارع به صورت «فَخَرَ / یَفْخَرُ» به معنی بالیدن و افتخار کردن به کار میرود و با همین ساختار و معنا وارد زبان فارسی شده است.
جمله سازی
در جدول
در جدولهای متقاطع کلمات، در پاسخ به راهنمای «افتخار»، «نازش» یا «سرافرازی»، کلمه ۳ حرفی «فخر» یک جواب قطعی و پرکاربرد است.
به انگلیسی
بسته به اینکه فخر در معنای مثبت (افتخار مایهٔ شرف) یا منفی (تکبر و ادعا) به کار رود، معادلهای انگلیسی آن متفاوت خواهد بود.
جمعبندی و توضیح کامل فخر
واژه فخر از نمونه کلماتی است که در فرهنگ و ادبیات فارسی دارای دو لایه معنایی متمایز است. از یک سو، این واژه در معنای مثبت خود مترادف با افتخار، شرف و سرافرازی است؛ به این معنا که فرد یا جامعه به داشتن اصالت، هنر، علم یا دستاوردی ارزشمند میبالد و آن را مایهٔ سربلندی خود میداند. در این دیدگاه، فخر یک ارزش اجتماعی و نشانهٔ هویت مثبت تلقی میشود.
از سوی دیگر، در اخلاق اسلامی و متون ادبی، زمانی که این واژه به «فخرفروشی» یا «تفاخر» تبدیل شود، به شدت نکوهش شده است. در قرآن کریم نیز مشتقات این ریشه مانند «فخور» و «تفاخر» برای توصیف کسانی به کار رفته که به مال و مقام دنیوی خود مغرور شده و نسبت به دیگران تکبر میورزند. بنابراین، تفاوت ظریفی میان فخر به عنوان یک حس شادمانی درونی از موفقیت، با فخرفروشی به عنوان یک رذیله اخلاقی وجود دارد.
در حل جدول و واژهشناسی روزمره، شناخت ریشهها و کلمات همخانوادهٔ فخر مانند فاخر (به معنی ارزشمند و عالی) و افتخار، به درک بهتر کاربرد این واژه در اشعار کلاسیک فارسی و مکالمات معاصر کمک شایانی میکند.