معنی
واژهٔ «قاض» در اصل همان «قاضی» (اسم فاعل از ریشهٔ عربی ق-ض-ی) است. در صرف زبان عربی، این واژه منقوص محسوب میشود و در حالتهای خاصی مانند رفع و جر، یاءِ آخر آن حذف شده و تنوین میگیرد (قاضٍ). علاوه بر معنای داور و قاضی دادگاه، در متون کهن فارسی و عربی به معنای «کشنده و مهلک» نیز آمده است؛ مانند ترکیب «سَمِّ قاض» به معنای زهر کشنده و مرگآور.
یعنی چه
این کلمه نشاندهندهٔ فاعل یا عاملی است که میان دو امر یا دو طرف، حکم صادر میکند و به اختلافات یا روند یک کار پایان میدهد. همچنین در معنای قدیمیتر، به هر چیزی که اثر قطعی و تمامکننده (مانند مرگ در اثر سم) داشته باشد نیز اشاره میکند.
مترادف
این واژهها در بافتهای حقوقی، عرفی و ادبی به جای قاض به کار میروند.
متضاد
برای این صفت فاعلی متضاد مستقیم و واحدی در لغتنامهها ثبت نشده است، اما در فضای دادگاه و قضاوت، این واژهها تقابل مفهومی دارند.
هم خانواده
تمامی این واژهها از ریشهٔ سه حرفی عربی (ق ض ی) اشتقاق یافتهاند.
جمله سازی
تلفظ
در زبان عربی به صورت قاضٍ (با تنوین جر) تلفظ میشود و در متون فارسی بسته به نوع کاربرد، به صورت قاض (بدون تنوین و با سکون ضاد) یا همان قاضی خوانده میشود.
در جدول
اگر در جدول با سوالی مثل «حکمکننده یا قاضی قرآنی» مواجه شدید، پاسخ دقیق آن واژهٔ ۳ حرفی «قاض» است.
به انگلیسی
این معادلها بر اساس نقشهای قضایی و عملکردی واژه انتخاب شدهاند.
به فارسی
در برگردان سره و خالص به زبان فارسی، میتوان از واژههای دادرس و داور برای رساندن مفهوم قاض استفاده کرد.
نماد چیست
این واژه در فرهنگهای مختلف با نمادهایی چون ترازوی عدالت (میزان)، چکش دادگاه و بانوی فرشتهٔ عدالت (با چشمبند و ترازو) پیوند خورده است و در ادبیات نیز نماد حکم قطعی و سرنوشت مقدر به شمار میرود.
جمعبندی و توضیح کامل قاض
واژهٔ «قاض» در اصل صورت دستوری و اسم فاعل از ریشهٔ عربی «قَضَى» (ق-ض-ی) است که در زبان فارسی بیشتر به شکل رایج «قاضی» شناخته میشود. این کلمه در ساختار زبان عربی یک اسم منقوص است که در حالتهای رفعی و جری، یاءِ پایانی خود را از دست میدهد و به شکل «قاضٍ» نوشته میشود. مفاهیمی چون داوری، قضاوت، صدور حکم قطعی و فیصله دادن به امور، همگی در بطن این واژه نهفتهاند.
علاوه بر کاربرد حقوقی و فقهی در معنای دادرس، این واژه در متون کهن پزشکی و ادبی با معنای جانبی اما مهمِ «کشنده و نافذ» نیز ظاهر شده است؛ همانطور که ترکیب «سم قاض» به سمی اشاره دارد که کار فرد را یکسره میکند و مرگبار است. این واژه در قرآن کریم نیز به صورت فاعل کاربرد داشته و نمادی از قاطعیت در حکمرانی است.
در بازیهای فکری و جدولهای کلمات متقاطع، طراحان معمولاً با تکیه بر ساختار ۳ حرفی این کلمه و با ارجاع به آیات قرآنی یا لغتنامههای قدیمی مثل دهخدا، آن را به عنوان یک پاسخ دقیق و چالشبرانگیز برای کلماتی چون حَکَم، داور و فیصلهبخش مطرح میکنند.