یعنی چه
این واژه دارای دو معنای تفکیکشده است: نخست در حوزه ادیان باستان و اسطورهشناسی که به معنای ستایش و عبادت خورشید به عنوان مظهر حیات و قدرت است؛ دوم در حوزه زیستشناسی و باورهای عامیانه که به ویژگیها، حالت یا رفتار جانور آفتابپرست (مانند تغییر رنگ و تطبیق با محیط) اشاره دارد.
تلفظ
تلفظ صحیح این واژه با سکون فاء و تاء در بخش اول و فتح پاء و راء در بخش دوم به صورت [āftāb-parastī] است.
در جدول
در جدولهای متقاطع، پاسخ این کلمه با توجه به تعداد حروف (۱۰ حرف) خودِ «آفتاب پرستی» است. معادلهای دیگر آن مانند خورشیدپرستی یا حربا نیز کاربرد دارند.
به انگلیسی
برای مفهوم دینی و اعتقادی از اصطلاحات Sun worship و Heliolatry استفاده میشود، در حالی که برای اشاره به خصوصیات جانور آفتابپرست، ترکیبهای مرتبط با Chameleon به کار میرود.
به ترکی
در زبان ترکی استانبولی برای بعد اعتقادی واژه Güneşperestlik و برای بعد رفتاری و نمادین کلمه Bukalemunluk استفاده میشود.
به فارسی
در زبان فارسی، معادلهای دقیق آن خورشیدپرستی و شیدپرستی هستند. در متون کهن به جای جانور آفتابپرست از واژههای حربا یا سوسمار هفترنگ نیز استفاده شده و مجازاً به ویژگی تغییر موضع، بوقلمونصفتی میگویند.
در قرآن
عین واژه در قرآن نیامده، اما مفهوم آن در دو جا ذکر شده است: یکی در سوره انعام (آیات ۷۶-۷۹) در جریان مناظره حضرت ابراهیم با خورشیدپرستان و دیگری در سوره نمل (آیه ۲۴) در گزارش هدهد به حضرت سلیمان درباره ملکه سبا و قومش که خورشید را سجده میکردند.
نماد چیست
خورشید در آیینهای کهن نماد گرما، حقیقت، روشنایی و پادشاهی بوده است. اما در ادبیات فارسی، به تبعیت از رفتار جانور آفتابپرست در تغییر رنگ، این کلمه نماد بوقلمونصفتی، ریاکاری، عدم ثبات رای و منفعتطلبی بر اساس تغییر شرایط روزگار است.
جمعبندی و توضیح کامل آفتاب پرستی
واژه آفتابپرستی یک ترکیب اصیل فارسی است که دو رویه کاملاً متفاوت معنایی را در خود جای داده است. از یک سو، به ریشههای اسطورهای و مذهبی انسان باستان اشاره دارد که خورشید را به عنوان سرچشمه اصلی نور، حیات و گرما ستایش میکرد؛ مفهومی که در متون دینی و قرآنی نیز به عنوان یکی از اشکال شرک باستان و در داستانهایی نظیر قوم سبا مطرح شده است.
از سوی دیگر، این واژه ارتباط تنگاتنگی با زیستشناسی و رفتار خزنده معروف، یعنی آفتابپرست دارد. در فرهنگ عامه و ادبیات فارسی، ویژگیهای این جانور در تطبیق رنگ خود با محیط اطراف، سبب شده تا مفهوم آفتابپرستی مجازاً به عنوان نمادی برای افراد بیثبات، حزبباد، ریاکار و کسانی که جهتگیری خود را بر اساس منافع روزمره تغییر میدهند، به کار رود.