یعنی چه
واژهٔ «شمته» در لغتنامههای معتبر به صورت مستقل کمتر دیده میشود و به احتمال زیاد صورت گویشی، متون کهن یا اشتباه املایی از واژهٔ «شماتت» یا «شَمَت» است. معنای آن برخاسته از ریشهٔ خود، به مفهوم خوشحالی از بدحالی و رنج دیگران اشاره دارد.
تلفظ
با توجه به ریشهٔ واژه (ش م ت)، تلفظ آن در زبان فارسی به صورت شَمْتَه یا شَمَتَه بر وزن کلمات مشابه عربی/فارسی متصور است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، این واژه ۴ حرفی به عنوان معادل برای طعنه، سرزنش، ملامت یا شاد شدن از شکست دشمن به کار میرود.
به انگلیسی
دقیقترین معادل برای مفهوم این واژه، اصطلاح Schadenfreude (وارد شده از آلمانی به انگلیسی) است که دقیقاً به معنای لذت بردن از بدبختی دیگران است.
به عربی
ریشهٔ اصلی این کلمه عربی و از مادهٔ ثلاثی مجرد (ش م ت) است. در قرآن کریم نیز فعل آن به صورت «فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ» (مرا مایه شماتت دشمنان قرار مده) به کار رفته است.
به فارسی
در زبان فارسی اصیل، نزدیکترین عبارات معادل برای رساندن این مفهوم «دشمنخندی» (خندیدن دشمن بر اثر مصیبت فرد) و «شادکامگی از رنج دیگران» هستند.
نماد چیست
در فرهنگ عامه، ادبیات تعلیمی و نظام اخلاقی اسلامی، این مفهوم به عنوان یک رذیلت اخلاقی بزرگ و نمادی از حسادت عمیق و خیرخواه نبودن برای همنوعان شناخته میشود که در شعر و نثر فارسی همواره سرزنش شده است.
جمعبندی و توضیح کامل شمته
واژهٔ «شمته» به صورت دقیق و با همین املا در فرهنگهای لغت شاخص فارسی مانند دهخدا، معین و عمید به عنوان یک مدخل مستقل و رایج ثبت نشده است. با بررسی ریشههای واژگانی، محققان بر این باورند که این کلمه صورت دگرگونشده، گویشی یا اشتباهی از واژهٔ مشهور «شماتت» است که از زبان عربی و ریشه (ش م ت) وارد فارسی شده است.
معنای اصلی و بنیادین این کلمه، شاد شدن از گرفتاری، رنج، بلا یا شکست دیگران (بهویژه دشمنان) است. این مفهوم در قالب واژگانی چون سرزنش، ملامت و سرکوفت نیز در جدولها و متون ادبی کاربرد دارد و نقطهٔ مقابل صفات پسندیهای چون دلسوزی، همدردی و شفقت قرار میگیرد.
در حوزهٔ بینالمللی و معادلسازی، مفهوم نهفته در شمته یا شماتت با اصطلاح معروف Schadenfreude برابری میکند که نشاندهندهٔ یک پدیدهٔ روانی-اخلاقی یعنی لذت بردن از ناکامی دیگران است. این واژه در ادبیات فارسی بیشتر در بافتارهای اخلاقی و برای نهی از بدخواهی به کار میرود.