یعنی چه
«شرط نیرنگآمیز» به شرط، تبصره یا مادهای پنهان و مکرآمیز در یک توافق، قرارداد یا سخن گفته میشود که در نگاه اول عادی و آشکار نیست، اما پذیرنده را در تله، بنبست یا ضرر میاندازد. این اصطلاح در واقع ترجمهای تحتاللفظی از مفاهیم خارجی برای رساندن معنای «مادهٔ کلکدار» یا وجود کاسهای زیر نیمکاسه در معامله است.
تلفظ
تلفظ این ترکیب به صورت واژگان مجزا عبارت است از: شَرْط (صامت ش + فتحه + ر ساکن + ط ساکن) به همراه کسرهٔ اضافه، و نِیرَنْگآمِیز (ن + یاء مدی + ر + فتحه + ن ساکن + گ ساکن + آ + م + یاء مدی + ز).
در جدول
در پاسخ به سوالات جدول کلمات متقاطع، عبارت «شرط نیرنگ آمیز» دقیقاً دارای ۱۲ حرف (بدون احتساب فاصله) است و به عنوان معادل اصطلاحات تلهای و فریبکارانه قراردادها شناخته میشود.
به انگلیسی
واژه انگلیسی Catch (به ویژه در عبارت ?What's the catch به معنای کلک کار کجاست؟) و همچنین اصطلاحات حقوقی مانند deceptive condition یا hidden proviso دقیقترین معادلهای آن هستند.
به عربی
در حقوق و فقه عربی، نزدیکترین تعابیر به این مفهوم «شَرْط تَدلیسی» (شرطی که در آن فریب و کتمان عیب باشد) یا «شرط مخادع و احتیالی» است.
به فارسی
در زبان و ادبیات فارسی و متون حقوقی، معادلهای دقیقتر و اصیلتری مانند «شرط فریبکارانه»، «شرط حیلهآمیز»، «شرط گمراهکننده» و در اصطلاح فقهی و حقوقی «شرط غَرری» (شرطی که ریسک و فریب پنهان دارد) برای این منظور به کار میروند.
در قرآن
ترکیب «شرط نیرنگآمیز» به صورت مستقیم در قرآن کریم وجود ندارد. واژه «شرط» نیز در قرآن دیده نمیشود (تنها همخانواده آن «اشراط» به معنی نشانهها در آیه ۱۸ سوره محمد آمده است). با این حال، مفاهیم فریب و حیله در قالب واژگانی چون «خِدَاع»، «مَکْر» و «کَیْد» به کرات در قرآن مطرح شدهاند.
نماد چیست
در مفاهیم بصری، تجاری و حقوقی، این اصطلاح نماد «تلهموش»، «قلاب پنهان ماهیگیری» یا «نوشتههای ریز و ناخوانای انتهای قراردادها (Fine print)» است که ظاهرشان بیخطر اما باطنشان گرفتارکننده است.
جمعبندی و توضیح کامل شرط نیرنگ آمیز
عبارت «شرط نیرنگآمیز» یک اصطلاح اصیل، تاریخی یا مصطلح در فقه و حقوق سنتی ایران نیست، بلکه یک گرتهبرداری و ترجمه تحتاللفظی معاصر از واژه انگلیسی Catch است. این اصطلاح برای توصیف تبصرهها، بندها یا بندهای پنهانی در قراردادها به کار میرود که با هدف سوءاستفاده، فریب یا به دام انداختن طرف مقابل تنظیم شدهاند و در نگاه اول توجه کسی را جلب نمیکنند.
در زبان فارسی عامیانه، این مفهوم را با ضربالمثل «کاسهای زیر نیمکاسه بودن» یا اصطلاح «مادهٔ کلکدار» بیان میکنند. هرچند ترکیب فعلی در متون کهن یا قرآن کریم جایگاهی ندارد، اما ریشههای لغوی آن از «شرط» (وامواژه عربی) و «نیرنگ» (واژه پارسی میانه به معنای جادو و مکر) شکل گرفته است و مفهوم کلی آن با اصطلاحاتی چون شرط غَرری یا تدلیس در حقوق اسلامی همپوشانی دارد.