معنی
دخان در لغت به معنای دودی است که از سوختن مواد مختلف مانند آتش یا سیگار پدید میآید. همچنین این واژه در علوم کیهانشناسی قدیم و متون دینی به گازها و تودههای غلیظ اولیه در ابتدای آفرینش آسمانها نیز اطلاق میشود.
یعنی چه
این کلمه علاوه بر معنای حقیقی (دود)، در کاربرد عامیانه به مواد دخانی مانند توتون و تنباکو اشاره دارد. در مفاهیم نمادین و دینی نیز استعاره از تیرگی، آشوب، ابهام و یکی از نشانههای آخرالزمان یا عذاب الهی است.
مترادف
واژههایی مانند عثان و یحموم در عربی هممعنی دخان هستند و در فارسی بیشتر با واژه دود و در اصطلاح مدرن با گاز یا بخار غلیظ مترادف است.
ریشه
این واژه اصالتاً عربی است و از ریشه «د-خ-ن» مشتق شده که به معنای دود کردن، دودآلود شدن و تیرگی است. کلماتی مانند تدخین و دخانیات نیز از همین ریشه هستند.
در جدول
در جدولهای متقاطع، پاسخ کلمه چهار حرفی دخان معمولاً همان «دود» یا خود واژه «دخان» است.
به انگلیسی
رایجترین معادل انگلیسی برای این واژه Smoke است که برای دود حاصل از آتش یا سیگار به کار میرود.
به عربی
واژه در زبان مبدأ به صورت دُخّان تلفظ میشود و جمع تکسیر آن أدخنه یا دواخن است.
به فارسی
دقیقترین، کهنترین و رایجترین برگردان واژه دخان در زبان فارسی، کلمه «دود» است.
در قرآن
این واژه ۲ بار در قرآن آمده است؛ یکبار در آیه ۱۱ سوره فصلت به عنوان حالت اولیه آسمان پیش از شکلگیری، و بار دیگر در آیه ۱۰ سوره دخان که به دودی آشکار به عنوان نشانه عذاب و قیامت اشاره دارد. همچنین سوره ۴۴ قرآن نیز به این نام مسمی است.
جمعبندی و توضیح کامل دخان
واژه «دخان» یک کلمه اصیل عربی به معنای دود و بخار غلیظ است که وارد زبان فارسی شده است. این کلمه در ادبیات فارسی و فرهنگ عامه کاربردهای گوناگونی دارد؛ از یک سو به صنایع مرتبط با توتون و تنباکو (دخانیات) اشاره دارد و از سوی دیگر در ادبیات نمادین، مظهر تاریکی، غم، جهل یا ابهام و آشفتگی روزگار است.
در حوزه علوم قرآنی و مذهبی، دخان از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ چرا که علاوه بر نامگذاری چهلوچهارمین سوره قرآن به این نام، در لسان آیات به عنوان ماده اولیه شکلگیری آسمانها و همچنین یکی از نشانههای بزرگ رستاخیز و تنبیه تکذیبکنندگان (تحت عنوان دخان مبین) مطرح شده است.