معنی
این واژه با توجه به تلفظ، کاربردهای متفاوتی دارد. «زُفت» (به ضم ز) به عنوان صفت به معنای انسان بخیل، خسیس و ممسک است و در ادبیات کهن به معنای ستبر و فربه نیز آمده است. «زِفت» (به کسر ز) به عنوان اسم، به صمغ غلیظ درختان یا قیر طبیعی اشاره دارد که برای عایقبندی استفاده میشد. در اصطلاح عامیانه امروز نیز گاهی به معنای افتضاح و بسیار بد به کار میرود.
یعنی چه
در عبارات کنایی و ادبی، زُفت بودن یعنی داشتن روحیهای دور از بخشندگی و کرم. در کاربرد فیزیکی و قدیمی، زِفت همان مادهای است که به دلیل چسبندگی بالا برای مداوای ضربدیدگی یا آببندی کشتیها استفاده میشده است.
مترادف
با توجه به بستر متن، مترادفهای آن از خساست تا مواد عایقبندی و صفات منفی عامیانه متغیر است.
متضاد
در مقابل معنای خساست، صفات بخشندگی قرار دارند و در مقابل معنای فربهی و صفت عامیانه بد، کلمات لاغر و خوب میآیند.
هم خانواده
«زفتی» به معنای خساست یا فربهی استفاده میشود و «مزفت» واژهای مأخوذ از عربی به معنی قیراندود شده است.
ریشه
این واژه در معنای صفت (خسیس و فربه) ریشه در زبانهای ایران باستان و فارسی میانه دارد. اما در معنای اسمی (قیر و صمغ)، مأخوذ از واژه عربی زِفت است که برخی زبانشناسان ریشه اولیه آن را واژه یونانی اسفالتوس (Asphaltos) میدانند.
جمله سازی
در جدول
در جدولهای متقاطع، این کلمه معمولاً به عنوان پاسخ برای طراحانی است که راهنمای «قیر طبیعی»، «صمغ کشتی» یا «بخیل و لئیم» را با تعداد حروف ۳ تایی مشخص میکنند.
به انگلیسی
برای معانی صفتی کلمات مربوط به بخل و برای معانی اسمی معادلهای مربوط به مواد نفتی و صمغی استفاده میشود.
جمعبندی و توضیح کامل زفت
واژه «زفت» از جمله کلمات جالب در زبان فارسی است که به دلیل تنوع در حرکات (تلفظ) و پیشینه تاریخی، دو قلمرو معنایی کاملاً مجزا را پوشش میدهد. در قلمرو اول که ریشه در ادبیات اصیل فارسی دارد، «زُفت» به عنوان یک صفت اخلاقی منفی به کار میرود و نماد بارز بخل، خساست، پستی و امساک است؛ به طوری که در اشعار بزرگانی چون فردوسی، داشتن دل زفت مایه تیره بختی دانسته شده است.
در قلمرو دوم، این واژه به صورت «زِفت» بازنمایی میشود که اسمی مأخوذ از ریشههای عربی یا یونانی است. در این حالت، زفت به مادهای طبیعی، سیاهرنگ، عایق و بسیار چسبنده مانند قیر یا صمغ درختان صنوبر اشاره دارد که در طب سنتی و صنایع قدیمی کاربرد داشته است. در نهایت، سیر تحول این واژه آن را به زبان عامیانه و محاورهای امروز نیز رسانده، جایی که گاهی به کنایه برای توصیف اوضاع بسیار بد، افتضاح و ناگواریها استفاده میشود.