یعنی چه
«حیلت ساختن» در زبان فارسی به معنای طرحریزی یک نقشه، ترفند یا تدبیر فریبکارانه برای گول زدن دیگری یا چارهجویی غیرصادقانه است. این ترکیب کنایی و قدیمی در متون کهن هم به معنی مثبتِ «تدبیر و چارهگری» و هم به معنی منفیِ «نیرنگ و خدعه» به کار رفته است.
تلفظ
تلفظ این عبارت ترکیبی به صورت [حِیلَتْ ساختَنْ] است که واژه اول از عربی با مصوت کوتاه کسره آغاز میشود.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ به عنوان معادل فریب دادن یا نیرنگ چیدن، خود عبارت «حیلت ساختن» با ۹ حرف یا «حیله کردن» است.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای رساندن این مفهوم از افعال و عبارات مرتبط با نقشهکشی فریبکارانه استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی از ریشههای «ح و ل»، «م ک ر» و «ک ی د» برای معادلسازی این عبارت فعلی استفاده میشود.
به فارسی
معادلهای اصیل و ترکیبی فارسی آن عبارتند از: نیرنگ ساختن، مکر ورزیدن، دسیسه چیدن، تزویر کردن، چارهگری و دستان ساختن.
نماد چیست
در ادبیات فارسی و فرهنگ عامه، حیلتسازی نماد زیرکی منفی، فریبکاری و تقلب است. در حکایات و تمثیلها، حیواناتی مانند «روباه»، «شغال» و «مار» مظهر و نماد اصلی حیلت ساختن و مکر هستند.
جمعبندی و توضیح کامل حیلت ساختن
عبارت «حیلت ساختن» یک ترکیب فعلی کنایی و کهن در زبان فارسی است که از ادغام واژه عربی «حِیلَة» (به معنی چاره، تدبیر و توانایی دگرگونی) با مصدر فارسی «ساختن» پدید آمده است. این اصطلاح در ادبیات کلاسیک ما کاربردی دوگانه داشته است؛ در مواردی به معنای مثبتِ راه چاره یافتن و تدبیر امور به کار رفته، اما در بیشتر مواقع، بار معنایی منفی به خود گرفته و به معنای مکر، تزویر، دسیسهچینی و فریب دادن دیگران استفاده میشود.
در فرهنگ قرآنی، خودِ این ترکیب فارسی وجود ندارد اما واژه پایه آن یعنی «حیلة» یکبار در آیه ۹۸ سوره نساء به معنی پاک و مثبتِ «راه چاره و تدبیر» آمده است، در حالی که مفاهیم منفیِ همتای آن با واژگانی چون مکر و کید توصیف شدهاند. در حوزه ادبیات نیز شاعرانی چون ناصرخسرو، مولوی و سعدی از این تعبیر بهره بردهاند و در حکایات کهنی مثل کلیله و دمنه، رفتارهای نمادین حیواناتی چون روباه و شغال، تجسم عینی حیلت ساختن به شمار میرود.