یعنی چه
ملامتانگیز به هر نوع رفتار، کردار، گفتار یا صفتی اطلاق میشود که از نظر اخلاقی، اجتماعی یا عرفی ناپسند بوده و بستر را برای انتقاد، عتاب و توبیخ دیگران فراهم سازد؛ به عبارتی دیگر یعنی آنچه ملامت و سرزنش را برمیانگیزد.
تلفظ
این واژه از ترکیب «ملامت» (با فتح م و م) و «انگیز» (با فتح الف و سکون نون) ساخته شده و به صورت واژهای مرکب تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع، پاسخ این مدخل خودِ واژه «ملامت انگیز» با شمارش ۱۰ حرف (بدون احتساب فاصله یا نیمفاصله) است. همچنین کلماتی نظیر سرزنشآور یا نکوهیده نیز به عنوان هممعنی کاربرد دارند.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی واژگانی که مفهوم قابل سرزنش بودن یا برانگیزاننده انتقاد شدید اخلاقی را برسانند، معادل این صفت مرکب قرار میگیرند.
به عربی
برای رساندن این مفهوم در زبان عربی از ترکیبات توصیفی مانند مثیر للوم (برانگیزاننده سرزنش) یا صفاتی چون مذموم استفاده میشود.
به فارسی
در زبان و ادبیات فارسی، برگردانها و واژههای همتراز شامل صفتهای مرکبی همچون سرزنشآمیز، نکوهشبار، طعنآمیز و عتابآمیز هستند که همگی بار معنایی منفی اخلاقی یا اجتماعی را به دوش میکشند.
در قرآن
ترکیب فارسی «ملامتانگیز» در متن قرآن وجود ندارد؛ با این حال ریشه عربی آن یعنی «لوم» بارها به کار رفته است؛ از جمله عبارت «نفس لوّامه» (نفس ملامتگر در آیه ۲ سوره قیامت) و واژه «ملوم» (ملامتشده در آیه ۳۹ سوره اسراء) که به جنبههای مفهومی سرزنشپذیری اعمال ناپسند اشاره دارند.
جمعبندی و توضیح کامل ملامت انگیز
واژه «ملامتانگیز» یک صفت مرکب فاعلی در زبان فارسی است که از ترکیب واژه عربی «ملامت» (به معنی سرزنش و توبیخ از ریشه لوم) و بن مضارع فعل فارسی انگیزیدن یعنی «انگیز» (به معنی ایجادکننده و محرک) ساخته شده است. این واژه در اصطلاح به هر نوع رفتار، سخن یا جریانی اشاره دارد که به دلیل مغایرت با اصول اخلاقی، عرفی یا اجتماعی، خشم و نکوهش دیگران را برمیانگیزد و فرد را در موضعِ توبیخ قرار میدهد.
در متون کلاسیک و نظم و نثر فارسی، مفاهیمی از این دست معمولاً در بافتهای اخلاقی و انتقادی به کار میروند تا قبح رفتارهای ناپسند یا رسواکننده را نمایان سازند. اگرچه خود این ترکیب در متون دینی عیناً یافت نمیشود، اما ریشه مفهومی آن که همان بازخورد منفی نسبت به گناه یا اشتباه است، کاملاً با مفاهیمی چون ملامتگری نفس انسان در مواجهه با زشتیها قرابت دارد.
در حوزه کاربردهای روزمره و بازیهای کلمات مانند جداول متقاطع، ملامتانگیز به عنوان یک عبارت ده حرفی شناخته میشود که برابرهای دقیقی چون سرزنشآور یا نکوهشآمیز دارد و در زبانهای دیگر نظیر انگلیسی و عربی نیز با واژگانی سنجیده میشود که بار معنایی تقصیر، گناه و شایستگی توبیخ را منتقل میکنند.