یعنی چه
این عبارت یک ترکیب کنایی در زبان فارسی است و به وضعیتی اشاره دارد که فرد بدون هیچگونه پنهانکاری، مصلحتآندیشی یا ریاکاری، تمام افکار، احساسات و مافیالضمیر خود را بهطور مستقیم و بیواسطه بیان میکند.
تلفظ
تلفظ این اصطلاح با کسرهٔ اضافه در کلمات «دل» و «سر» به صورت [del bar sare zabān dāštan] قرائت میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع، پاسخ این کنایه با توجه به تعداد حروف، خود اصطلاح یا واژههایی نظیر «رکگویی» و «صراحت» است.
به انگلیسی
اصطلاح اول دقیقترین معادل کنایی انگلیسی برای نشان دادن هماهنگی کامل احساس درون و بروز بیرونی آن است.
به عربی
عبارت اول دقیقاً ساختاری مشابه با اصطلاح فارسی دارد و در ادبیات عرب برای افراد بیریا به کار میرود.
به فارسی
در زبان فارسی اصیل، این کنایه با مفاهیمی همچون صراحت در سخن، فاش کردن اسرار خود، نداشتن غش و غیله در کلام و پهن کردن سفرهٔ دل برابر است.
نماد چیست
در فرهنگ ایرانی، «دل» مرکز احساس و صداقت و «زبان» ابزار بیان است. قرار گرفتن دل بر سر زبان، نماد هماهنگی کامل قلب و گفتار است که گاهی نیز به زودباوری یا بیسیاستی تعبیر میشود.
جمعبندی و توضیح کامل دل بر سر زبان داشتن
اصطلاح کنایی «دل بر سر زبان داشتن» از تصاویر حسی و زیبای ادبیات فارسی سرچشمه میگیرد که در آن، عمیقترین و پنهانترین بخش وجودی انسان یعنی «دل» بر روی بیرونیترین ابزار ابراز یعنی «زبان» قرار میگیرد. این تعبیر استعاری نشاندهنده اوج شفافیت رفتار و گفتار یک فرد است که توانایی یا تمایلی به پنهانکاری و دوپهلو سخن گفتن ندارد.
اگرچه این عبارت به طور مستقیم در متن قرآن مجید نیامده است، اما از نظر اخلاقی و مفهومی، نقطهی مقابل رذیلت نفاق و ریاکاری است؛ چرا که قرآن در نکوهش منافقان میفرماید آنها به زبان چیزی میگویند که در دلهایشان نیست، در حالی که فردِ دارای این خصلت، نمونه بارز یکرنگی و تطابق کامل درون و برون است.
در فرهنگ عامه و اصطلاحات بینالمللی نیز این مفهوم جایگاه ویژهای دارد؛ به طوری که در زبان انگلیسی با تعبیر آویختن قلب روی آستین و در زبان عربی دقیقاً با معادل قرار گرفتن قلب بر روی زبان توصیف میشود که نشان از درک مشترک جوامع از مفهوم صداقت افراطی و بیپردهگویی دارد.