معنی
تیرهدل یک صفت مرکب در زبان فارسی است که به فردی با نیتهای منفی، بدخواه و عاری از نور اخلاقی و معنوی اشاره دارد. در برخی متون ادبی نیز این واژه به معنای فردی غمگین، دلگیر و مکدر به کار رفته است.
یعنی چه
این اصطلاح استعاره از دلی است که روشناییِ نیکی، مهربانی یا شادمانی به آن راه ندارد؛ بنابراین به دو مفهومِ بدخواهی (اخلاقی) یا افسردگی و ملال (احساسی) دلالت میکند.
مترادف
واژگانی که مفهوم تاریکی باطن، سختدلی یا اندوهگین بودن را منتقل میکنند.
متضاد
کلماتی که بر پاکی نیت، روشنایی درون و شادابی روح دلالت دارند.
هم خانواده
واژگانی که از نظر ریشه لغوی یا اجزای سازنده با تیرهدل مشترک هستند.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، این واژه معمولاً به عنوان پاسخ برای طراحانی است که کنایه از بداندیش، سیهباطن یا فرد ملول را جستجو میکنند.
به انگلیسی
معادلهای انگلیسی بسته به کاربرد واژه در متن (اخلاقی یا احساسی) متفاوت است.
نماد چیست
در ادبیات فارسی و فرهنگ عامه، تیرهدل بودن نمادی از نفوذناپذیری در برابر حق (مانند سنگ)، کینه و بدخواهی (مانند زغال و سیاهی) و گمراهی یا ناامیدی (مانند تاریکی شب) است و در شعر کلاسیک در برابر روشندلان مصلح قرار میگیرد.
جمعبندی و توضیح کامل تیره دل
واژه «تیرهدل» یک ترکیب وصفی اصیل فارسی است که از دو بخش «تیره» (به معنی تاریک) و «دل» تشکیل شده است. این کلمه در متون ادبی و اخلاقی ما کاربردی دوگانه دارد؛ در وهله اول به انسانهای بداندیش، سنگدل و کینهتوز اشاره میکند که باطنشان از نور حقیقت و شفقت خالی است، و در مرتبه بعدی کنایه از افرادی است که بر اثر غم و اندوه فراوان، دلگیر و مکدر شدهاند.
اگرچه خود این ترکیب فارسی در متن قرآن کریم وجود ندارد، اما از نظر مفهومی کاملاً همپوشان با اصطلاحاتی چون «قساوت قلب» (سختدلی) و «ران علی قلوبهم» (زنگار بستن دلها بر اثر گناه) است. در ادبیات کلاسیک فارسی نیز شاعرانی چون فردوسی و سعدی این واژه را به عنوان نمادی از جبهه شر، ستمگران و انسانهای بدسرشت در برابر روشندلان پاکباطن به کار بردهاند.