یعنی چه
علم ذاتی در اصطلاح فلسفه و کلام به آگاهی و علمی گفته میشود که از ذات خودِ موجود برمیخیزد و هیچ وابستگی به غیر ندارد. این معنا در الهیات اسلامی به صورت حقیقی و مستقل، تنها متعلق به خداوند است. در مرتبهای دیگر، به دانش سرشتی، فطری و درونزاد انسان نیز علم ذاتی (یا علم عطایی و موهوب) میگویند که بدون نیاز به آموزش بیرونی و همراه با خلقت به او داده شده است.
تلفظ
تلفظ این اصطلاح به صورت [عِلمِ ذاتی] (عِلمِ ذاتّی) است که از دو واژه کلمهٔ «عِلم» و صفت نسبی «ذاتی» ترکیب شده است.
در جدول
پاسخ دقیق برای این کلمه در جدول «علم ذاتی» با ۷ حرف است. همچنین بسته به طراح جدول، معادلهایی چون «علم فطری» یا «علم غریزی» نیز ممکن است مد نظر باشند.
به انگلیسی
در بافت الهیاتی و فلسفی غرب، برای اشاره به علم پیشینی و الهی از اصطلاح Divine A priori Knowledge نیز استفاده میشود.
به عربی
این اصطلاح ریشه در زبان عربی دارد و در متون کلامی و فلسفی جهان اسلام به همین صورت به کار میرود.
در قرآن
ترکیب «علم ذاتی» به صورت عیناً و مستقیم در متن قرآن نیامده است. با این حال، مفهوم کلامی آن بر اساس آیاتی که بر علم ازلی و مطلق خداوند دلالت دارند (مانند إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ) و همچنین آیات مربوط به هدایت فطری و الهام درونزاد به انسان (مانند آیه ۱۷۲ سوره اعراف درباره میثاق فطری و آیات ۷ و ۸ سوره شمس) تبیین و تفسیر میشود.
نماد چیست
علم ذاتی یک مفهوم انتزاعی، عقلی و عرفانی است و نماد مادی یا بصری خاصی در تاریخ برای آن تعریف نشده است؛ اما در ادبیات عرفانی و فلسفی، اصطلاحاً به عنوان نمادی از «نور درونی»، «آگاهی ازلی» و «هدایت فطرتی» شناخته میشود.
جمعبندی و توضیح کامل علم ذاتی
علم ذاتی از اصطلاحات کلیدی و چندمعنایی در حوزه فلسفه، کلام اسلامی و روانشناسی سنتی است. در کاربرد نخست و حقیقی خود، این واژه به علم مطلق، مستقل و قائم به ذاتی اشاره دارد که هیچگونه وابستگی به غیر ندارد؛ این مرتبه از علم در کلام اسلامی منحصراً متعلق به ذات باریتعالی است و عین ذات او محسوب میشود.
در کاربرد دوم که بیشتر جنبه انسانی و مخلوقی دارد، علم ذاتی به معنای دانش غیراکتسابى، سرشتی و درونزاد است که همراه با خلقت موجود در نهاد او قرار داده شده است. این نوع علم که به آن علم فطری، غریزی یا موهوب نیز میگویند، اگرچه در درون ذات موجود حضور دارد، اما برخلاف علم الهی مستقل نبوده و وابسته به اعطای پروردگار است.
در تبیین تفاوتها، علم ذاتی در مقابل «علم اکتسابی» یا تعلیمی قرار میگیرد که انسان با تلاش، تجربه و آموزش بیرونی به دست میآورد. این اصطلاح با واژگانی چون علم لدنی پیوند نزدیکی دارد، با این تفاوت که علم لدنی آگاهیِ افاضهشده به قلب انسانهای خاص پس از خلقت است، در حالی که علم ذاتی با ساختار وجودی و اولیه موجود عجین شده است.